Vitens
Foto: Vitens

‘De drinkwatervoorziening in Overijssel staat onder hoge druk’, schreef waterbedrijf Vitens in november 2021 aan de provincie. Uitbreiding van het aantal waterwinlocaties stagneert en dat komt volgens Vitens mede door trage ‘processen en procedures’. Eind december reageerden Gedeputeerde Staten: ‘We zijn dat met u eens, maar de provincie heeft geen ‘golden bullet’ tot haar beschikking.’

Het is niet voor het eerst dat Vitens-directeur Jelle Hannema de noodklok luidt. ‘Door droge en hete zomers stijgt de drinkwatervraag extreem’, schreef hij in de brandbrief van november. ‘Vitens heeft in 2018, 2019 en 2020 nog nooit zoveel drinkwater moeten leveren. In Overijssel waren wij zelfs genoodzaakt meerdere vergunningen te overschrijden. Dergelijke zomers werden in eerdere landelijke scenario’s pas medio 2050 verwacht, echter de werkelijkheid blijkt anders en de verwachting is dat dit vaker gaat gebeuren. De mogelijkheden om water te winnen (vergunningen) kan de groei in drinkwatergebruik niet bijhouden. De zoektocht naar nieuwe winningen en de bijbehorende processen en procedures duren te lang om tijdig oplossing te bieden.’

Urgentie

Vitens doet een beroep op de provincie om ‘actief invulling te geven aan de zorgplicht ten aanzien van het duurzaam veiligstellen van de drinkwatervoorziening van Overijssel’ en wijst op de urgentie: ‘Naast de huidige tekorten aan inzetbare winvergunningen, hebben we te maken met autonome groei van drinkwatervraag en winvergunningen die onder druk staan. Daarbij staan we ook nog aan de vooravond van een enorme woningbouwopgave in Overijssel, bijvoorbeeld de opgave in de regio Zwolle van mogelijk tot 80.000 woningen in de aankomende tien jaar. Ook die woningen met aanpalende voorzieningen moeten van drinkwater worden voorzien.’ Volgens het drinkwaterbedrijf is de beschikbaarheid van drinkwater op dit moment al een beperkende factor voor economische ontwikkeling, omdat het nu al aanvragen voor drinkwaterlevering (getoetst op de noodzaak op behoefte aan drinkwaterkwaliteit) niet altijd kan honoreren.

Verschillende belangen en verantwoordelijkheden

De provinciale zorgplicht waarop Vitens wijst, houdt in dat de provincie verplicht is de drinkwatervoorziening duurzaam veilig te stellen. Het zorgen voor voldoende drinkwaterbronnen is een opgave voor de provincie, omdat deze op grond van de Waterwet als enige de mogelijkheid heeft om vergunningen te verlenen voor de openbare drinkwatervoorziening. Daarnaast heeft de provincie echter ook een opgave voor natuur en landbouw. Als gevolg van de droge zomers van de afgelopen jaren ontstaat toenemende spanning tussen deze functies en de (drink)watervraag. De verwachting is dat door klimaatverandering deze spanning verder zal toenemen. Hoewel de drinkwateronttrekking nog geen 1 procent is van de totale waterbeschikbaarheid, kan het lokaal nabij de winputten sterk bijdragen aan verdroging in het gebied. Bij de inzet van bestaande winvergunningen en de ontwikkeling van toekomstige wingebieden vraagt dit steeds specifieke afweging tussen onder andere drinkwater- en natuurbelang. Vanuit energietransitie speelt bovendien de benutting van de ondergrond voor bodemenergiesystemen. Ook deze functie zal een claim leggen op de fysieke ruimte en de watervoorraden.

Leveringsplicht

De provincie gaat dus over de strategische afwegingen van functies in de fysieke ruimte, waaronder drinkwaterwinning en de vergunningverlening daarvoor. Vitens is verantwoordelijk voor de drinkwaterproductie en -levering en heeft een wettelijke leveringsplicht. Met dat laatste dreigt het drinkwaterbedrijf nu in de knel te komen en daarom achtte Vitens de noodkreet aan de provincie zeer noodzakelijk. Het drinkwaterbedrijf zegt zich ervan bewust te zijn dat door de vele grote opgaven waarmee de provincie te maken heeft het speelveld zeer complex is, maar stelt ook dat de drinkwatervoorziening hierdoor het kind van de rekening dreigt te worden.

Eventueel naar de rechter

Vitens vraagt de provincie om bij (dreigende) knelpunten in de drinkwatervoorziening ‘sneller doorbraken te realiseren’. De leveringszekerheid van drinkwater zou volgens het drinkwaterbedrijf op korte en lange termijn doorslaggevend moeten zijn ten opzichte van andere belangen. Vitens-directeur Jelle Hannema schrijft: ‘Wij vragen u op zeer korte termijn zorg te dragen voor volledige inzetbaarheid van onze huidige winvergunningen, zonder dat er keer op keer beperkingen worden opgelegd of aanvullend onderzoek wordt gevraagd. Wij vragen u alles op alles te zetten om naast het huidige tekort aan drinkwaterbronnen op te lossen, tijdig voldoende winmogelijkheden beschikbaar te stellen om ook de autonome groei en de ontwikkelopgave te kunnen faciliteren. De nood is aan de man, dus het is voor ons ook een relevante optie om bij conflicterende wetgeving door de rechter de juridische toets uit te laten voeren om scherpte te creëren in de vraag wat de rangorde in regelgeving is.’

‘Onconventionele oplossingen bespreekbaar’

De provincie geeft in haar reactie aan op korte termijn, in samenwerking met Vitens, een noodvoorziening voor de drinkwaterproductie te willen vormen: ‘Daarbij valt bijvoorbeeld te denken aan maatregelen om de piekbelasting te verlagen, de verlaging van de export uit of de verhoging van de import naar Overijssel. Ook de mogelijkheden om water van een lagere kwaliteit, zoals oppervlaktewater, via zuivering in te zetten kan onderdeel van een noodvoorziening uitmaken. Onconventionele oplossingen zijn bespreekbaar.’ Het gebruik van oppervlaktewater als drinkwaterbron zal de Enschedese filtratiespecialist NX Filtration als muziek in de oren klinken. Dit bedrijf stelt bijvoorbeeld al geruime tijd dat het het water uit het Twentekanaal geschikt kan maken voor consumptie. Een keuze voor die weg zal voor Vitens waarschijnlijk wel duurder zijn dan het slaan van nieuwe putten.
Tekst loopt door onder de foto

NX Filtration
Uit het Twentekanaal wordt geen drinkwater meer gewonnen, maar NX Filtration zegt het water zodanig te kunnen zuiveren dat dit wel weer kan (foto: NX Filtration/Cees Elzenga).

Geen ‘golden bullet’

Wat betreft de door Vitens gewenste versnelling van de procedures en processen, is de reactie van de provincie aanmerkelijk terughoudender. Gedeputeerde Staten wijzen erop dat elke winning eigen specifieke uitdagingen heeft bij het snel invullen van de beschikbare vergunningsruimte, waarbij het watersysteem op verschillende manieren de inzet van de volledige vergunningsruimte bemoeilijkt. De provincie verwacht op dit gebied veel van de Adaptieve Strategie Drinkwatervoorziening (ASD) die de provincie, Vitens en de waterschappen WDODelta en Vechtstromen in mei 2020 samen hebben afgerond. Daarin staan stappen en beslissingen beschreven om op de korte (1-2 jaar), middellange (<10 jaar) en lange termijn (<30 jaar) te beschikken over voldoende drinkwater. De provincie zegt het met Vitens eens te zijn dat de drinkwatervoorziening niet meer kan wachten op te lang durende processen, maar stelt ook geen ‘golden bullet’ tot haar beschikking te hebben: ‘Wij willen samen met Vitens werken aan een noodvoorziening en tegelijkertijd via de ASD een duurzame en toekomstbestendige drinkwaterwinning realiseren.’

AWP: integraal grondwaterbeheer

De Algemene Waterschapspartij (AWP) ziet het slaan van meer waterwinputten niet als een duurzame oplossing. De partij wil toe naar integraal grondwaterbeheer op de droge zandgronden. “Afvoer van hemelwater is al een taak van de waterschappen”, stelt Ron van Megen, voorzitter van de AWP. “Door klimaatverandering komt daar nu als nieuwe taak bij om dat hemelwater zoveel mogelijk in de bodem te laten inzijgen. Bovendien hebben waterschappen in de Waterwet een wettelijk instrument om het grondwater te beschermen, het zogenoemde grondwaterpeilbesluit. Echter, de vergunningen om grondwater op te pompen worden door de provincies verleend. Dat vereist een strakke samenwerking tussen provincies en waterschappen. Je kunt niet aan de ene kant dure maatregelen nemen om meer regenwater in de bodem te krijgen, en aan de andere kant het grondwater maximaal oppompen als drinkwater!”

Vicevoorzitter Hans Middendorp vult aan: “De energietransitie vertragen, zoals Vitens voorstelt, vinden wij geen goed idee. De snelle klimaatverandering noodzaakt ons juist om onze CO2-uitstoot gestaag omlaag te brengen. Nederland heeft een enorme opgave in de energietransitie, en in Europa lopen we nou niet bepaald voorop. De provincies moeten juist alle zeilen bijzetten!”