Boren naar aardwarmte gebeurt in Nederland sinds 2007, vooral in glastuingebieden. De rijksoverheid wil de toepassing van geothermie snel opschalen (foto: Kwekerij Bernhard/Twitter).

De rijksoverheid beschermt de drinkwatervoorraden niet afdoende tegen de risico’s van boringen voor toepassingen van geothermische energie. Dat concludeert de Algemene Rekenkamer in het onderzoeksrapport ‘Stille wateren, in diepe gronden’. De Algemene Rekenkamer noemt het zorgwekkend dat regie in de ondergrond ontbreekt. Brancheorganisatie Geothermie Nederland stelt echter dat geen aardwarmte wordt gewonnen in gereserveerde drinkwatergebieden.

U leest nu een PREMIUM artikel op WaterForum. Benieuwd wat dat verder inhoudt? U vindt hier onze uitleg: Uitleg WaterForum online PREMIUM artikelen.

Boren naar aardwarmte gebeurt in Nederland sinds 2007. Tot 2020 waren er 22 putten geslagen, vooral in glastuingebieden. De ambitie van de rijksoverheid is om de toepassing van geothermie snel op te schalen. Bij de zoektocht naar geschikte locaties hiervoor komt stedelijk gebied steeds nadrukkelijker in beeld. De eerste put in een grote stad, Den Haag, is sinds dit jaar een feit.

Verschillende lagen
De bron van 60 procent van het Nederlandse drinkwater is zoet grondwater dat zich op een diepte van 20 tot 300 meter bevindt. Nog dieper, tussen 200 en 700 meter, liggen reservevoorraden drinkwater. Aardwarmte komt van nog dieper, uit aardlagen op 2 à 3 kilometer diepte, waaruit heel zout, warm water (60 tot 90˚C) wordt opgepompt. Door de aardlagen heen boren naar aardwarmte levert volgens de Algemene Rekenkamer risico’s op voor de kwaliteit van de drinkwatervoorraden.
Tekst loopt door onder de afbeelding

Voor het benutten van de diepere aardwarmte moet door diverse lagen met zoet (drink)water worden geboord. Dat is niet zonder risico’s, stelt de Algemene Rekenkamer (bron: rapport Algemene Rekenkamer).

“Onze hoofdconclusie is dat de drinkwaterbronnen bij de ontwikkeling van geothermie door de ministers van Economische Zaken en Klimaat en Infrastructuur en Waterstaat niet doeltreffend worden beschermd, noch in de opzet van het beleid noch in de uitvoering daarvan”, schrijft de Algemene Rekenkamer in het rapport. “Hierdoor bestaan er in de praktijk risico’s voor de kwaliteit van ons drinkwater. Dit is zorgwekkend, want drinkwater is een publieke basisvoorziening die publieke bescherming behoeft.”

Onduidelijkheden in het rijksbeleid
De risico’s voor de ondergrondse drinkwatervoorraden vloeien volgens de opstellers van het rapport in de eerste plaats voort uit onduidelijkheden in het beheer van de ondergrond, die doorwerken in de opzet en de uitvoering van het geothermiebeleid. Er ontbreekt volgens de Algemene Rekenkamer ‘regie in de ondergrond’, belegd bij een verantwoordelijke bestuurlijke partij met bijbehorende bevoegdheden. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat er steeds meer geothermieprojecten door zowel private als (semi-)publieke partijen worden opgestart, terwijl toekomstige drinkwatervoorraden nog niet officieel zijn aangewezen en nog niet als zodanig worden beschermd. Het blijkt ook uit het feit dat er aan de ene kant een ‘zwaarwegend belang’ wordt toegekend aan drinkwater in de Drinkwaterwet, en aan de andere kant een ‘nevengeschikt belang’ voor geothermie en drinkwater in het nationale ruimtelijk beleid voor de ondergrond. Hierdoor is het uitgangspunt voor de bescherming van ondergrondse drinkwaterbronnen in het geothermiebeleid onduidelijk, stelt de Algemene Rekenkamer vast.

Aanbevelingen
“Wij bevelen aan dat de wetgever de regie versterkt op de inrichting en het beheer van de ondergrond”, schrijft de Algemene Rekenkamer. “Dit betekent dat de ministers van IenW en EZK samen het initiatief nemen tot een duidelijke verdeling van verantwoordelijkheden, een heldere organisatie en effectief toezicht. De wetgever dient de strijdigheid in de wet- en regelgeving weg te nemen en te zorgen voor consistentie, zodat overheden in voorkomende gevallen de keuze tussen het toekennen van een ‘zwaarwegend belang’ of een ‘nevengeschikt belang’ niet elke keer opnieuw hoeven af te wegen.”

Lekkages
Als mogelijke risico’s noemt de Algemene Rekenkamer in het rapport de corrosiegevoeligheid van de geothermiebuizen, waardoor lekkages kunnen ontstaan, en de mogelijk onvolledige afdichting van de boorgaten, waardoor grondwaterverontreinigingen zich kunnen verspreiden naar de drinkwatervoorraden. De Algemene Rekenkamer noemt dat reële risico’s, maar zegt erbij dat niet bekend is of dergelijke incidenten al daadwerkelijk hebben plaatsgevonden: “De meetnetten van instanties die toezicht houden op ons grondwater – zoals provincies, gemeenten, drinkwaterbedrijven en waterschappen – zijn niet fijnmazig genoeg om grondwatervervuilingen nabij een geothermieput te registreren. Eigenaren van geothermie-installaties zijn weliswaar vaak verplicht om peilbuizen aan te leggen, maar die reiken tot maximaal 5 meter diepte en hebben tot doel lekkages uit de bovengrondse installatie te meten. Wel heeft de toezichthouder, het Staatstoezicht op de Mijnen, meermaals corrosie geconstateerd in geothermie-installaties. In 2020 zijn drie putten langdurig stilgelegd in verband met mogelijke lekkages. De toezichthouder noemt het risico op vermenging van zout en zoet water ook ‘aanzienlijk’.”

Preventieladder
De minister van EZK heeft volgens het rapport de afgelopen periode stappen gezet om beleid, wetgeving, vergunningverlening en toezicht meer aan te laten sluiten op de praktijk. “Toch is er nog reden tot zorg over de bescherming van drinkwaterbronnen in de ondergrond”, schrijft de Algemene Rekenkamer. “We bevelen aan dat de minister van EZK het initiatief neemt om de volledige preventieladder te verwerken in het geothermiebeleid. Stel daarbij wettelijke eisen aan de kwaliteit van boorputten, waarop het Staatstoezicht op de Mijnen kan handhaven. Zorg ervoor dat de ándere drie treden van de preventieladder zijn gewaarborgd: preventie van risico’s bij ruimtelijke afwegingen, beheersing van grondwaterverontreinigingen en extra zuivering door drinkwaterbedrijven als een grondwaterverontreiniging toch een grondwaterbeschermingsgebied heeft bereikt.”
Tekst loopt door onder de afbeelding

De preventieladder geeft in vier stappen de maatregelen voor de bescherming van drinkwaterbronnen (bron: rapport Algemene Rekenkamer).

Betere informatievoorziening
Bovendien geven de opstellers van het rapport de ministers van EZK en IenW in overweging om het proces van advisering door medeoverheden (met name provincies en gemeenten) aan te passen en hen voortaan om een verplicht en bindend advies te vragen over de vergunningverlening voor geothermie. “Op die manier kunnen de medeoverheden hun wettelijke bevoegdheden en verantwoordelijkheden op het gebied van grondwater, bodembeheer en ruimtelijke inpassing beter uitoefenen.”

Reactie bewindslieden
In reactie op het rapport zeggen de verantwoordelijke bewindslieden van EZK en IenW dat zij de noodzaak tot aanpassing van het geothermiebeleid inzien en daar ook mee bezig zijn. Maar dat er spanning kan ontstaan tussen het belang van geothermie en dat van drinkwatervoorziening, herkennen zij niet. In haar nawoord zegt de Algemene Rekenkamer dat de ministers de urgentie van het probleem en het belang van meer centrale regie onvoldoende inzien. Zij gaan volgens haar daarmee voorbij aan problemen die zich in de praktijk voordoen.

Niet de eerste waarschuwing
De Algemene Rekenkamer is niet de eerste instantie die waarschuwt voor de risico’s van geothermieboringen. In mei publiceerde de Inspectie Leefomgeving en Transport al de signaalrapportage ‘Risico’s bij de aanleg van gesloten bodemenergiesystemen’ en in het verleden trok ook het Staatstoezicht op de Mijnen al diverse keren aan de bel. In maart 2019 stemde de Tweede Kamer bovendien unaniem voor een motie van de Partij van de Dieren, waarin gevraagd wordt om een verbod van aardwarmteprojecten in drinkwatergebieden.

Reactie Geothermie Nederland
Volgens brancheorganisatie Geothermie Nederland kunnen zich geen problemen met drinkwater voordoen, omdat er geen aardwarmte wordt gewonnen in gereserveerde drinkwatergebieden. “Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer, dat gestart is in 2019, heeft voornamelijk als zorg dat men in de wet beter verankerd wil hebben dat toekomstige drinkwaterreserves niet in gevaar komen”, stelt Hans Bolscher, voorzitter van Geothermie Nederland. “Ook wij willen natuurlijk alleen veilig en verantwoord boren zonder risico’s voor drinkwater. Dat gebeurt nu ook: in de afgelopen tien jaar dat aardwarmte is gewonnen, zijn er geen incidenten met drinkwater geweest en was er altijd goed overleg met lokale autoriteiten en drinkwaterbedrijven.”

Volgens Bolscher heeft Vewin een belangrijke rol gespeeld bij het schrijven van de Industriestandaard Duurzaam Putontwerp en zijn ook het Staatstoezicht op de Mijnen en het ministerie van EZK betrokken geweest bij de totstandkoming daarvan. De industriestandaard geeft het proces weer om te komen tot een putontwerp over de gehele levenscyclus. Daarmee garandeert de sector volgens Bolscher dat aardwarmte veilig en verantwoord wordt gewonnen.

Aanvullende Strategische Voorraden
“Wat er momenteel wél speelt, is de afstemming van nieuwe geothermielocaties met toekomstige, gereserveerde, drinkwatervoorzieningen. De zogenoemde Aanvullende Strategische Voorraden. Daar zal in enkele regio’s van Nederland een goede afweging moeten worden gemaakt tussen de diverse publieke belangen. Geothermie Nederland onderschrijft volledig het belang van zo’n goede afstemming met alle betrokken partijen”, aldus de voorzitter.

U heeft een PREMIUM artikel op WaterForum gelezen. Benieuwd wat dat verder inhoudt? U vindt hier onze uitleg: Uitleg WaterForum online PREMIUM artikelen.