Begin vorig jaar bleek het hoofdriool van Tilburg op een cruciaal punt verzakt en beschadigd. Om het stuk riolering te vernieuwen, moesten gemeente en marktpartijen een flinke puzzel leggen en bijzondere middelen inzetten. Een ervan was een uitzonderlijke op maat gesneden rioolafsluiter, om het riool veilig te vergrendelen tegen de enorme waterdruk.
Begin vorig jaar werden op het terrein van de plaatselijke hondenvereniging aan de IJpelareweg in Tilburg-Noord kleine grondverzakkingen geconstateerd. Na een analyse van de ‘sinkholes’ bleek het probleem vele malen groter. Ook de riolering was verzakt en beschadigd. Op zes meter onder het maaiveld liggen vier grote betonnen rioolbuizen in slagorde naast elkaar. De hoofdrioolleidingen voeren tweederde van het afvalwater naar de nabijgelegen rioolwaterzuivering van waterschap De Dommel. In natte perioden zijn er debieten tot zo’n 14.500 kubieke meter water per uur.
De situatie noopte dan ook tot direct ingrijpen, blikt Rogier Nota terug, projectleider openbare ruimte van de gemeente. “De riolering bleek er een centimeter of twintig gezakt.” De precieze oorzaak is nog onduidelijk. Hoogstwaarschijnlijk hebben de forse regenval in de periode ervoor en de hoge waterstand die hierop volgde, flink bijgedragen. Op de locatie is de riolering echter verouderd en kunnen daardoor zettingen zijn ontstaan. De rioolbuizen zijn vastgemaakt met cement, een techniek die niet meer in gebruik is en op de lange termijn kans geeft op lekkage in de voegverbindingen. “We zagen dat grondwater en zand de riolering instroomden. Dat probleem bleek bij alle vier de buizen te spelen. Uiteraard wilden we niet dat de riolering verder instabiel zou raken. De situatie was ernstig.”
Afwijkend
In korte tijd presenteerde hoofdaannemer Heijmans Infra zijn ontwerp om de verzakte riolering te vervangen. De nog altijd hoge grondwaterstand had nog meer verzakkingen veroorzaakt. Voor projectleider Wouter van Leeuwen van Heijmans was het geen project dat vaak op zijn pad komt. Met name de grote diameters van de betonnen rioolbuizen (1500 en 2000 mm en bij twee zelfs 2250 mm) en de omvang van het werk maakte de rioolvernieuwing tot een bijzondere klus. “De werkzaamheden zelf zijn iets wat we dagelijks doen, maar het formaat van dit project was beslist afwijkend. We werden vrij snel bij het project gehaald. Toen was al duidelijk dat er een extra krachtenbundeling van buiten nodig was”, zegt Van Leeuwen. “Het zou een complexe klus worden en er moest in korte tijd veel gebeuren.”
Een paar maanden later ging de vernieuwingsoperatie van start. Om het rioolwater om de probleemplek heen te leiden werd een tijdelijke pompinstallatie ingezet die de gewenste grote debieten kon verstouwen. De volgende stap was het ontgraven van de bouwkuip (omvang 17 bij 42 meter) en het opbreken en vervangen van de kapotte rioolbuizen en vier rioleringsputten.
Ondergrond
Naast deze werkzaamheden moest er echter meer gebeuren, weet technisch adviseur Berno Lievers, door de gemeente bij het project gevraagd vanwege zijn expertise in ondergrondse infrastructuur en omvangrijke rioleringen. “Er lag een gasleiding die moest worden verlegd. Ook moesten we met een flinke drinkwateraanleiding rekening houden en met een aantal hoogspanningsmasten. En we hadden te maken met een aanzienlijke hoeveelheid grondwater en daarbij was het net winter aan het worden.”
De calamiteitenlocatie bevond zich bovendien pal naast een snelfietspad. “Vanwege de zettingen wilden we aan die kant zo weinig mogelijk doen”, legt Lievers uit, “anders kon het ook daar gaan verzakken. We moesten ervoor zorgen dat alles in de ondergrond tijdens het werk zo stabiel mogelijk bleef. Dat was een behoorlijke technische uitdaging. We moesten met een samenspel van elementen omgaan.”
Veiligheid
Een belangrijk aandachtspunt was de veiligheid voor zowel de omgeving als de medewerkers van de aannemers om in de manshoge rioolbuizen veilig hun werk te kunnen doen. Het riool geldt arbotechnisch als een risicovolle ruimte, want het is er nat en donker en er kan gasvorming zijn. Voor de aanvang van de werkzaamheden moeten de rioleringsbuizen worden afgesloten. De veiligheidsaspecten kwamen bij dit megaproject nadrukkelijk op het netvlies, aldus Lievers. “Het gaat om enorme rioolleidingen die veel water transporteren. Er zit een enorme waterdruk achter de afsluiting. Hoe groter de diameter, des te krachtiger de druk. De grote vraag was hoe we de leidingen moesten afsluiten.” Van Leeuwen vult aan: “We hebben eerst naar schildmuren gekeken. Een gemetselde afsluiting is gebruikelijk als je de riolering voor langere tijd afsluit en je personeel in de buis moet werken. Dat bleek hier niet mogelijk, omdat we de constructieve waarde van de rioolbuizen niet exact konden bepalen, wat cruciaal is om rond te kunnen rekenen of de schildmuren dan voldoende veilig zijn.”
Afsluiterplan
Omdat schildmuren niet mogelijk waren, vielen eveneens de conventionele rioolafsluiters af. In Tilburg viel de keuze op Berat-afsluiters. Dit type afsluiter is van staal en uitgerust met een dubbele band, wat zorgt voor een hogere weerstand tegen de druk van het rioolwater. Deze solide en op maat gemaakte rioolafsluiter behoort tot de buitencategorie van tijdelijke afsluitsystemen voor rioleringen.
“We hebben dit systeem nog niet eerder toegepast op buizen met een diameter van meer dan 2000 millimeter, wat in Nederland bijna niet voorkomt. Maar in Tilburg bleek de Berat ook op de twee grootste rioolbuizen een geschikte oplossing”, zegt commercieel directeur Martine de Weert van Janssen Riotech, dat de Berat-afsluiters leverde.
Technisch specialist Lievers legt uit dat de inwendige diameter bij verouderde rioolleidingen door slijtage een tiental millimeters tot enkele centimeters kan verschillen. “Belangrijk is dat de afsluiters niet alleen op de rioolbuis passen, maar dat ze zuigend in de leiding passen. Dat is een randvoorwaarde om het riool veiligheidstechnisch te kunnen betreden. Zoiets staat niet in de standaard productieboekjes van de leveranciers, maar in Tilburg zijn daarvoor toereikende sterkteberekeningen van de constructie gemaakt.”
Wat De Weert kan onderschrijven: “Het was een uitzonderlijk project, dat de noodzaak onderstreept van een doordacht afsluiterplan, zeker bij dit soort grootschalige rioolwerken. Er zat een strakke planning op en we hebben stevig aan alle touwtjes moeten trekken om alles goed te krijgen. Gelukkig konden we zo een oplossing bieden om het project succesvol voort te zetten en hebben we de risico’s kunnen verkleinen, zodat het personeel veilig achter de afsluiters zijn werk kon doen.”
Sinds eind juni is de riolering weer in gebruik. De calamiteit is aanleiding voor de gemeente om de verdere conditie van de hoofdriolen in de gemeente grootschalig te onderzoeken op de noodzaak van eventuele vernieuwing, zowel richting de rwzi verderop als terug richting de stad. “We zijn daar nog niet uit”, zegt Nota. “Op korte termijn dachten we aan relining van bestaande leidingen in de omgeving van de calamiteitenlocatie, maar dat bleek geen toekomstbestendige oplossing. Als ook daar zettingen plaats zouden vinden, kan de relining scheuren. We willen toch een oplossing waarmee we weer decennia vooruit kunnen.”
