Om de plasticverontreiniging in onze rivieren aan te pakken moet de overheid concrete maatregelen kunnen afdwingen, stelt Schone Rivieren, een samenwerkingsverband van IVN Natuureducatie en Stichting De Noordzee. De organisatie pleit voor het opnemen van structurele monitoring en maatregelen voor de aanpak van rivierafval (waaronder normen voor plastic) in de Europese Kaderrichtlijn Water.
Door die zaken in de KRW op te nemen, zal er volgens Schone Rivieren meer regie ontstaan in de aanpak van zwerfafval in rivieren en worden de verantwoordelijke waterbeheerders (Rijkswaterstaat en waterschappen) verplicht maatregelen te nemen. Nu ontbreekt het namelijk aan normen voor plastic in water en is er geen juridisch kader voor vergunningverlening en handhaving. Dit betekent dat vervuilers nu alleen kunnen worden aangepakt op basis van een algemene zorgplicht en dat is volgens Schone Rivieren veel te vrijblijvend.
Vijf jaar onderzoek
De organisatie deed van 2017 tot 2023 onderzoek op de oevers van de grote rivieren. Ieder voorjaar en najaar werden door meer dan 1000 vrijwilligers afvalmetingen gedaan op circa 500 tracés van 100 meter. In totaal werd in die periode bijna een miljoen stuks afval gevonden, gemiddeld 311 stuks per 100 meter. Ongeveer 90 procent daarvan bestaat uit plastic. Het onderzoeksrapport ‘Plasticsoep in de Nederlandse rivieren’ is op 24 oktober in Den Haag aangeboden aan Kamerleden van de Commissie Infrastructuur en Waterstaat.
Regels voor handhaving
Schone Rivieren stelt dat het hoog tijd is dat overheid en bedrijfsleven verantwoordelijkheid gaan nemen: “De aanpak van zwerfvuil is nu veel te vrijblijvend en richt zich te weinig op het wegnemen van de oorzaak. In de KRW staan nog altijd geen concrete doelen voor de aanpak van plastic of ander zwerfafval in rivieren, zoals wel het geval is in de Kaderrichtlijn Marien (KRM). Aan de KRM is een in de EU overeengekomen drempelwaarde gekoppeld van maximaal 20 stuks afval per 100 meter strand. Een vergelijkbare waarde die staat voor een ‘goede milieutoestand’ zou tevens voor de rivieren moeten gelden”, aldus projectleider Joost Barendrecht van Schone Rivieren.
Chemelot
Door het ontbreken van zo’n drempelwaarde en het gebrek aan juridische handvatten is handhaving lastig en heeft het bij gemeenten geen prioriteit, stelt Barendrecht. Bovendien kunnen bedrijven hierdoor ook maar heel beperkt worden aangesproken. “Dit neemt overigens niet weg, dat gemeenten en andere overheden nu al in vergunningen concrete maatregelen tegen zwerfafval kunnen opnemen. Hiermee kan morgen al worden begonnen.” Als voorbeeld wordt de vergunning aangehaald die het chemieconcern Chemelot in Geleen in 2021 kreeg om zeven jaar lang reststromen van microplastics te mogen lozen in de Maas. Volgens een rapport van Plastic Soup Foundation gaat het om een toestemming om jaarlijks 14.000 kilo aan microplastics in de rivier te dumpen.
Van single-use naar hergebruik
Naast juridische kaders om vervuilers te kunnen aanpakken, pleit Schone Rivieren voor een verregaande verbetering van de bestaande statiegeldsystemen. De eenmalige wegwerpverpakkingen met weinig waarde vormen een groot aandeel in het zwerfafval. Door over te stappen naar circulaire systemen, waarbij consumenten een aantrekkelijke financiële prikkel krijgen, wordt het risico op het ontstaan van dit soort zwerfafval geminimaliseerd.
Bedrijfsactiviteiten grootste afvalbron
Uit het onderzoek van Schone Rivieren blijkt dat het meeste gevonden afval, bijna 40 procent, afkomstig is van bedrijfsactiviteiten. Het gaat dan om afval afkomstig van bouwplaatsen, bedrijventerreinen, havens, scheepvaart, landbouw en visserij. Zo’n 35 procent is recreatieafval, bijna 20 procent komt van dumpingen van grof- en huishoudelijk afval en zo’n 7 procent komt via riooloverstorten in de rivieren terecht.
Brongerichte maatregelen
De komende jaren zegt Schone Rivieren zich te zullen richten op het stimuleren van brongerichte maatregelen. Overheden en bedrijven worden opgeroepen om actief deel te nemen in de riviernetwerken. Hierin wordt gezamenlijk gewerkt aan het voorkomen van zwerfafval door de preventie maatregelen een structureel onderdeel van vergunningen, aanbestedingen en gebiedsbeheer te laten zijn. Ook wordt in een internationaal consortium gestreefd naar harmonisatie van rivierafvalmonitoring en worden de data gedeeld met het bedrijfsleven, zodat ondernemers op basis van die informatie hun verantwoordelijkheid kunnen nemen.
