Ziekenhuizen zijn niet waterrobuust

Het rapport Waterrobuustheid Nederlandse ziekenhuizen voerde TNO uit in opdracht van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ), nog voordat het VUmc aan den lijve ondervond hoe water een ziekenhuis totaal kan ontregelen. 
IGZ voerde het onderzoek uit in opdracht van het ministerie van VWS. Dat op zijn beurt het verzoek kreeg vanuit het ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M). I&M werkt binnen het Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering (DPNH) aan twee inhoudelijke sporen voor de Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie; meerlaagse veiligheid en de klimaatbestendige stad. De ambitie is daarbij dat alle gemeenten in 2020 waterrobuust en klimaatbestendig handelen bij het (her)ontwikkelen van de bebouwde omgeving en dat in 2050 gemeenten zo waterrobuust en klimaatbestendig als haalbaar moeten zijn. 
In dit kader vroeg I&M het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) gevraagd om de waterrobuustheid van de ziekenhuizen als één van de binnen het Deltaprogramma aangemerkte Vitale en Kwetsbare functies of objecten in kaart te brengen. 

Calamiteiten voorkomen
De bescherming van ziekenhuizen tegen de gevolgen van een overstroming en extreme regenval is van belang om te voorkomen dat er in het ziekenhuis calamiteiten ontstaan waardoor de veiligheid van patiënten en personeel in het geding komt en om voldoende ziekenhuiscapaciteit te waarborgen voor gewonden als gevolg van de overstroming. Behalve de bereikbaarheid van de ziekenhuizen is het belangrijk dat ze kunnen blijven functioneren om verantwoorde zorg te kunnen leveren. Hiervoor zijn de nutsvoorzieningen (gas, water, elektriciteit) en de afvoer van afvalwater van essentieel belang.
Recentelijk werd niet alleen het VUmc getroffen door de gevolgen van een gesprongen leiding, maar kregen ook twee ziekenhuizen te kampen met de gevolgen van extreme regenval: het Elisabeth TweeSteden in Waalwijk en het Rijnstate in Arnhem.

Ontluisterend
De conclusies van TNO dat tien ziekenhuizen onder de loep nam en een aantal casestudies uitwerkte, zijn zeker in het licht van de recente calamiteit in het VUmc ontluisterend te noemen. De meeste ziekenhuizen zijn niet ‘waterrobuust’ gebouwd en lopen risico dat de vitale functies als spoedeisende hulp, operatiekamers en intensive care uitvallen bij een overstroming of ernstige regenval. Voor het goed functioneren van de vitale functies moet het ziekenhuis beschikken over elektriciteit (noodstroomaggregaten), verwarming, verkoeling, ventilatie, communicatie, water, liften en brandmelders. Daarnaast moet het ziekenhuis bereikbaar zijn via hoofdwegen voor de aan- en afvoer van personeel, patiënten en bevoorrading. Bovendien moet de riolering goed werken, zodat vuil water wordt afgevoerd en niet terugstroomt.

Knelpunt
Waar het fout ging bij het VUmc blijkt ook in de andere ziekenhuizen een knelpunt te zijn: vitale onderdelen zijn vaak in de kelder of op de begane grond geplaatst, waar nu juist het risico op wateroverlast het grootste is. Bij de meeste ziekenhuizen ligt de SEH op de begane grond en in sommige gevallen op de eerste verdieping. Noodstroomvoorzieningen bevinden zich ook veelal in de kelder of op de begane grond, vaak in combinatie met een centraal ketelhuis. Bij het VUmc was het ook het water in de kelder dat het ketelhuis beschadigde. Daarin wordt water omgezet in stoom, dat wordt gebruikt bij de opwarming van het ziekenhuis en de sterilisatie van apparatuur.
Ook wijst TNO op verschillende andere bouwkundige tekortkomingen. Zo is bij slechts een beperkt deel van de ziekenhuizen terugslagkleppen in de riolen aangebracht. Ook ontbreken veelal rioolgemalen of pompinstallaties. Hierdoor kan afvalwater tijdens overstromingen terugstromen. 

Maatregelen
Om zulke problemen te voorkomen, adviseert TNO een waslijst aan maatregelen. Vitale functies en technische voorzieningen moeten niet ondergronds worden gevestigd maar hoger dan de mogelijke overstrominsrisico’s. Ook is het nodig wateropslag te verankeren en zodanig uit te voeren dat geen opdrijving kan plaatsvinden. Zo is het bijvoorbeeld nodig waterdichte gebouwconstructies toe te passen en de bekabeling voor technische installaties die niet waterbestendig zijn, niet in kruipruimten aan te leggen. Ook is het nodig meterkasten te installeren boven de mogelijke overstromingshoogte en waterbestendige vloeren te leggen. Het vuilwatersysteem moet worden voorzien van terugslagkleppen of pompinstallaties om terugslag te voorkomen. 

Nieuwbouw
Verder adviseert TNO om op het terrein maatregelen te treffen zodat regenwater kan infiltreren. TNO stelt vast dat veel van de aanbevolen maatregelen uitsluitend kunnen worden toegepast bij volledige nieuwbouw. Renovatie en verbouwing lenen zich nauwelijks om ziekenhuizen waterrobuust te maken. 
Minister Edith Schippers van VWS overlegt met de Inspectie van de Gezondheidszorg (IGZ) over de bevindingen van TNO en gaat  die bespreken met de brancheorganisaties.