Vakbroeders decentrale zuivering: gebruikers bepalen of praktijk slaagt

Frans Debets vertelde over een project in Groningen in de wijk Drielanden waar het afvalwater drie gescheiden systemen heeft voor afvoer en zuivering. Het hemelwater gaat in de sloot, het zwarte (uit de wc) afvalwater naar het riool en grijs (de rest) afvalwater wordt gezuiverd met helofytenfilters op vloeivelden van moeras met riet. Dat laatste systeem is nu vernieuwd: het helofytenfilter is nu verticaal doorstromend en daarmee een stuk verbeterd. Zo mogelijk kan straks het zwarte water daar ook op worden gezuiverd. Dat gaat nu naar een grote sceptictank die een beetje bovengronds is gebouwd en daarom als ‘scepticterp’ te boek staat. 

Lezen en doorspoelen
Debets vertelde over de bewoners van de wijk: “Geëngageerd volk, GroenLinks zeg maar, met een eigen wijkwebsite en een wijkkrantje. De bewoners vinden zo’n ontwikkeling met het afvalwater interessant.“ Maar wat blijkt: ook hier gooien mensen veel troep in de wc. “Vochtige doekjes en complete wc-verfrissershouders, maar ook tijdschriften vonden we terug in de sceptictank. Ik stel me dan zo voor dat ze die op de wc lezen en dan mee doorspoelen.” Dat had Debets van deze bewoners niet verwacht. 
Poepen in de douche?
Het grijze water wordt vier keer per dag ‘in een badge’ over het helofytenveld gestort. “Bij onderzoek vonden we tot onze verbazing veel e-coli. Wat was er aan de hand, vroegen we ons af? Poepten mensen onder de douche?” Wat bleek nu, de huizen zijn ooit opgeleverd met maar één wc. Een aantal mensen heeft in de loop der jaren een zogeheten broyeur aangelegd, waardoor een tweede wc is aangesloten op de afvoer van de douche. Bij een niet gescheiden afvalwatersysteem heeft dat geen gevolgen; hier dus wel. Een andere oorzaak kan het wassen op lagere temperaturen zijn, opperde een toeschouwer. “Bij was met babypoep was je de e-coli er niet uit.” Ander probleem: een hoog fosfaatgehalte in het afvalwater. Waar de fosfaten uit de wasmiddelen zijn gebannen, zitten ze juist volop in de vaatwasmachineblokjes. 
Krop sla
In het zwarte water werd van verschillende stoffen een hoger gehalte dan de toegestane norm gevonden. Een toehoorde uit de zaal vond dat niet zo raar: “Als je een krop sla eet en je gaat daarna naar de wc, dan heeft je urine een hoger zinkgehalte dan de norm gevonden”. Volgens hem ligt dat soms vooral aan de normering. Die kan in de praktijk niet. 
Geen protocollen
Wat Debets opviel bij dit project is dat onderzoekers heel anders te werk gaan dan rioolmensen. “De eerste groep wil alles meten en vastleggen, de tweede komt met een vrachtwagen vol spullen, vertrouwen op hun ervaring en kennis en passen het systeem ter plekke aan waar nodig. De laatste methode kan lastig zijn: als je niet werkt met protocollen en kaarten en dergelijke; hoe weten mensen in de toekomst dan wat er op die plek is gedaan?” 
Oude wijn
Bjartur Swart van Stowa, secretaris van de koepelgroep Sanitatie, pareerde eerst de term ‘nieuwe sanitatie’. “Eigenlijk is het oude wijn in nieuwe zakken. Het afkoppelen van hemelwater deden we al in 1980, ver voor deze term werd bedacht dus. De tendens is nu: verduurzaming, lokaal maatwerk en flexibilisering. We legden vroeger riool aan voor zestig jaar, waardoor het na verloop van tijd niet meer aan actuele eisen voldoet.” Waar van 2000 tot 2010 er veel pilots waren, ziet Swart nu de eerste echte implementatie.
Waterzuivering en fietspad
Swart haalde een project aan in Blankenham, een kleine gemeenschap van negentig bewoners op de grens van de Noordoostpolder en aan de rand van Nationaal Park De Weerribben. Daar moest een streng van 1,3 kilometer drukriolering vervangen worden en de vraag was: doen we dat of zijn er alternatieven? “Ze gingen met bewoners in gesprek en een van hen opperde: ‘Als we dat afvalwater nou zuiveren via een helofytenfilter, kan dat filter dan ook wilgen zijn? Ik heb namelijk een houtpelletkachel; ik wil die snippers wel’. En de bewoners wilden graag een fietspad naar de Weerribben. Er is een wilgenhaag gepland die dienst doet als waterzuivering en er is een pad naast gemaakt om bij die wilgen te kunnen en dat is meteen het gewenste fietspad.”
De krimp in het buitengebied plaatst de afvalwaterzuivering de komende jaren voor nieuwe vraagstukken. Swart: “Als er veel minder mensen van een investering gebruikmaken, moet je het dan wel doen? Of kan er wat anders?” 
België stelt uit
Marino Moons van Infrax vertelde over de IBA-aanpak in Vlaanderen. Infrax is een Vlaamse netwerkbeheerder, vergelijkbaar met Essent, die behalve gas, elektriciteit en kabel sinds een jaar of tien ook de riolering regelt. In België valt voor IBA-installateurs nog een hoop werk te doen, zo bleek uit zijn verhaal. In 2008 is in België een nieuw zoneringssysteem ingevoerd met twee mogelijkheden: of er wordt op een locatie ooit een riolering aangelegd, of dat gebeurt nooit. In het laatste geval moet er een IBA komen. 
Die IBA’s moesten er volgens Europese regels in eerste instantie zijn in 2015, toen in 2017, nu in 2021 en probeert België het uit te stellen tot 2027. Infrax schiet zelf inmiddels op met de aanleg van die gebieden waarvoor het bedrijf verantwoordelijk is. Slim is wel dat Infrax het zo regelt dat het bedrijf dat de IBA plaatst, ook verantwoordelijk is voor het onderhoud in de komende vijftien jaar. “Zo weten we zeker dat ze goede spullen gebruiken.”