Zandmotor
Foto: Rijkswaterstaat

Uit de evaluatie van tien jaar Zandmotor blijkt dat de kust bij Kijkduin breder wordt, de duinaangroei, weliswaar wat vertraagd, op gang komt en dat recreanten het gebied waarderen. Met de Zandmotor heeft Rijkswaterstaat ‘extra gereedschap in de gereedschapskist van kustbeheer en -onderhoud’. Maar hoe verhouden zich de kosten tot die van het huidige kustlijnzorgprogramma?

Het kostenplaatje werd eigenlijk niet of nauwelijks uitgewerkt tijdens het internationale Coastal Dynamics congres in Delft, waar de evaluatie van tien jaar Zandmotor werd gepresenteerd. Voor minister Van Nieuwenhuizen van Infrastructuur en Waterstaat lag de nadruk op andere zaken: “Ik ben trots op de Zandmotor. Deze heeft een impuls gegeven aan nationale kennisontwikkeling op het gebied van kustbeheer en is een internationaal bekend innovatie-icoon. De Zandmotor is bij uitstek een voorbeeld van samenwerking tussen overheden, kennisinstellingen, universiteiten en bedrijfsleven. Tijdens de Climate Adaptation Summit op 25 januari 2021 is het belang van Bouwen met de Natuur veelvuldig genoemd als aanpak om klimaatverandering het hoofd te bieden. Met de Zandmotor als voorbeeld laten we de wereld zien hoe dat in de praktijk werkt.”

Uniek in de wereld
In 2011 is op de Nederlandse kustlijn met 21 miljoen kubieke meter zand een haakvormig schiereiland aangelegd. Vervolgens hebben stromingen en wind het schiereiland een nieuwe vorm gegeven en aan beide zijden zand naar het strand verplaatst. Het concept van deze grootschalige strandsuppletie is uniek in de wereld en bedoeld als experiment om te zien hoe de natuur het zand zou verplaatsen in de zeer dynamische kustomgeving. Tien jaar later blijkt het schiereiland een geheel andere vorm te hebben. Het steekt nu minder uit in zee en is meer dan verdubbeld, van 2 km naar 5 km. Zestig procent van het herverdeelde zand is op natuurlijke wijze getransporteerd naar het strand en de duinen. De overige 40 procent was te vinden op stranden en in duinen elders langs de kust.

Succesvol
Het evaluatieonderzoek noemt de Zandmotor succesvol, omdat het zand daadwerkelijk naar het strand gaat. Bovendien creëerde de pilot een dynamisch landschap en werd de Zandmotor een drukbezocht recreatiegebied. Vooral kitesurfers vonden hun weg naar het verbrede strand. De veranderingen in landschap en natuur zijn intensief gevolgd door onderzoekers uit veel verschillende disciplines. Onderzoeksinstituut Deltares coördineerde het meetprogramma en legde zowel de dynamiek van het fysieke systeem als de ecologie in detail vast. Bas Huisman, kustexpert bij Deltares, geeft aan dat er veel nieuwe inzichten zijn verkregen in natuurlijke kustprocessen: “We leerden hoe zand zich langs de kust verspreidt, hoe nieuwe vegetatie en duinen groeien, waar bodemleven ontstaat en hoe we recreatie en natuur kunnen combineren. Dankzij deze pilot kunnen we de effecten van toekomstige grootschalige kustmaatregelen inschatten. Bij Deltares zien we dit als een zeer noodzakelijke voorbereiding, gezien de uitdagingen waar we voor staan als gevolg van klimaatverandering.”

Duinaangroei
Vooraf was de verwachting dat de Zandmotor de duinen zou verbreden en zo de kustveiligheid zou vergroten. Na een trage start is de duinvorming de laatste jaren volgens het evaluatierapport goed op gang gekomen. Dit is vooral goed te zien op het zuidelijk deel van de Zandmotor, waar zich duinen tot drie meter hoog op het strand hebben gevormd. Ook de bestaande duinenrij ter hoogte van de Zandmotor is breder geworden. De verwachting is dat de duinvorming de komende jaren verder toeneemt.

Gereedschapskist
Rijkswaterstaat stelt dat “de resultaten van tien jaar Zandmotor laten zien dat een zandmotorconcept een reële toepassing kan zijn voor het beheer en onderhoud van de kust”. Maar dit betekent volgens de woordvoerster van Rijkswaterstaat niet per se dat een zandmotor het huidige kustonderhoud, met regelmatige zandsuppleties, kan vervangen. “Het is geen kwestie van vervangen, maar eerder een andere manier van beheer en onderhoud van de kust. Je moet het zien als een extra gereedschap in de gereedschapskist van beheer en onderhoud. Een zandmotorconcept, met een dergelijke schaalgrootte en multifunctionaliteit, kan zeker toegepast worden in het huidige kustbeheer en vooral voor de lange termijn, als de zeespiegel gaat stijgen. Onderdelen van dit concept worden al toegepast, bijvoorbeeld bij pilotsuppletie Amelander Zeegat en versterking Hondsbossche Zeewering.”

Kostenplaatje
Als het zandmotorconcept wordt gezien als bruikbaar gereedschap, dan is de volgende vraag natuurlijk of dit nieuwe gereedschap economisch gezien aantrekkelijk is in vergelijking met het huidige kustlijnzorgprogramma, dat is gebaseerd op regelmatige zandsuppleties. Dat moet nog worden bepaald, maakt het antwoord van Rijkswaterstaat duidelijk: “Op dit moment kunnen we nog niet zeggen of de Zandmotor een duurdere of goedkopere oplossing is. Uit de eindevaluatie volgt dat de levensduur van de Zandmotor langer is dan verwacht. Of de Zandmotor op lange termijn een goedkopere oplossing kan zijn dan herhaalde reguliere suppleties, is onderwerp van de nadere uitwerking van de resultaten.”

Toekomst
De Zandmotor zal zich de komende jaren blijven ontwikkelen, stellen Rijkswaterstaat en Deltares: “Hoe meer zand zich richting duinen en strand verspreidt, hoe minder er van de oorspronkelijke zandplaat overblijft. Dit proces blijven we monitoren en volgen. Immers, de dynamiek maakt dat de Zandmotor ook in de toekomst nieuwe inzichten kan genereren.”

Partners
De Zandmotor is een pilotproject van Rijkswaterstaat en de Provincie Zuid-Holland in samenwerking met kennisinstellingen en universiteiten, waaronder Deltares, Wageningen Marine Research en de TU Delft. Kijk voor meer informatie op www.dezandmotor.nl

U heeft een PREMIUM artikel op WaterForum gelezen. Benieuwd wat dat verder inhoudt? U vindt hier onze uitleg: Uitleg WaterForum online PREMIUM artikelen.