Risico’s hergebruik rwzi-effluent in kaart gebracht

Afhankelijk van de toegepaste zuiveringstechnologie kan irrigatie met gezuiverd afvalwater in de landbouw leiden tot overbemesting.

Risico’s hergebruik rwzi-effluent in kaart gebracht – Landbouw zit om nieuwe waterbronnen te springen

Net als in 2018 kampte Nederland deze zomer met extreme droogte. Groene weiden kleurden geel, rivieren vielen droog en oogsten dreigden te mislukken. Daarom wordt naarstig gezocht naar de inzet van beschikbaar water, zoals het hergebruiken van stedelijk afvalwater. Belangrijkste voorwaarde: het goed beheren van de risico’s.

Nu heel Europa tegenwoordig in de zomer zucht onder de droogte, is de behoefte aan extra waterbronnen groot. In Nederland is er jaarlijks twee miljard kuub effluent beschikbaar. Hergebruik van stedelijk afvalwater in de landbouw kan dus zeker een oplossing bieden. Brussel heeft zich de afgelopen jaren ingezet om hergebruik van afvalwater in de landbouw te bevorderen. In december 2020 nam het Europese Parlement de Europese verordening minimumeisen voor hergebruik van water aan. Officieel is hergebruik van effluent nu nog ver­boden en zijn rioolwaterzuiveringen verplicht effluent te lozen. Door minimumeisen aan het gebruik van gezuiverd afvalwater te stellen, wil Brussel de voedselveiligheid in de Europese Unie waarborgen en het vertrouwen van burgers in landbouwproducten op de interne EU-markt vergroten.

Dit artikel is alleen zichtbaar voor PREMIUM abonnees

Schrijf je nu gratis in om toegang te krijgen tot PREMIUM artikelen. Alleen je emailadres is voldoende. Je kunt dan alle PREMIUM artikelen gratis lezen tot 1-1-2023. Het abonnement eindigt dan automatisch. Je zit nergens aan vast. Meer informatie over WaterForum PREMIUM lees je hier.
Wij gebruiken uw emailadres alleen om u toegang te geven tot PREMIUM artikelen

Extra zuiveringseisen

De nieuwe Europese richtlijn die in juni van 2023 van kracht wordt, gaat alleen uit van minimumeisen voor pathogenen in het gezuiverde afvalwater. Er zijn in Europa geen regels vastgesteld voor micro’s, medicijnresten of andere gevaarlijke stoffen. Lidstaten kunnen zelf wel aanvullende voorwaarden stellen aan de waterkwaliteit, bijvoorbeeld op het gebied van zware metalen en andere zorgwekkende stoffen. De Nederlandse overheid is op dit moment met verschillende stakeholders in gesprek over de nationale uitwerking van de nieuwe richtlijn. Daarbij ligt de focus op het beheersen van de risico’s. Bijvoorbeeld voor de voedselveiligheid, het milieu en ons drinkwater. Zo pleit de Vereniging van Drinkwaterbedrijven in Nederland Vewin bij de beleidsmakers voor een verbod op hergebruik van afvalwater in stroomgebiedsdistricten die worden gebruikt voor drinkwaterwinning.

Europese richtlijnen

De nieuwe Europese verordening heeft naast de minimumeisen voor pathogenen ook richtlijnen opgesteld voor governance. Initiatiefnemers moeten bij de Omgevingsdiensten een risicobeheerplan indienen, zodat vergunningverleners de risico’s voor het milieu kunnen beoordelen. Waterhergebruik van stedelijk afvalwater in de landbouw moet worden gecontroleerd door bevoegde autoriteiten en vereist vergunningen en sancties voor overtredingen. Dit zijn enkele van de praktische richtlijnen die de Europese Commissie begin augustus publiceerde. Deze handreikingen zijn bedoeld om lidstaten en belanghebbenden te helpen regels op te stellen voor veilig hergebruik van effluent in de landbouw.

Michelle Talsma (STOWA):
“We denken na of er in Nederland extra regels moeten komen voor microplastics, medicijnresten en andere zorgwekkende stoffen.”

Kaders risicobeheerplan

STOWA voert op dit moment een project uit waarin de kaders van het risicobeheerplan worden opgesteld. De belangrijkste vraag daarbij is aan welke kwaliteitseisen het te gebruiken afvalwater moet voldoen om de kwaliteit van de bodem, grondwater, het voedsel en de gezondheid van directe verwerkers en omwonenden te beschermen. STOWA bekijkt samen met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, in overleg met alle stakeholders, welke kaders er moeten komen voor het water dat gebruikt mag worden. Programmamanager Michelle Talsma van STOWA:
“We denken na of er, aanvullend op de eisen voor pathogenen, in Nederland extra regels moeten komen voor microplastics, medicijnresten en andere zorgwekkende stoffen. We proberen de risico’s voor mens en milieu met de huidige kennis zo goed mogelijk in te schatten en op basis daarvan met algemene kaders en richtlijnen te komen. Het is overigens niet de bedoeling om te bepalen op welke locaties gezuiverd afvalwater mag worden toegepast. Hier gaan de vergunningverleners over.”

Risico’s

Om kaders vast te kunnen stellen, moeten de risico’s duidelijk zijn. En daar moet zicht op komen. Tijdens de eerste editie van het Europese kennisuitwisselingsprogramma Water Academies, in het Spaanse Malaga, vertelde professor afvalwaterbehandeling Jules van Lier van de TU Delft dat waterhergebruik wereldwijd al op grote schaal wordt toegepast. Afhankelijk van de toegepaste zuive­ringstechnologie kan irrigatie met gezuiverd afvalwater in de landbouw leiden tot overbemesting. Afvalwater is heel rijk aan nutriënten en het is dus niet nodig om stikstof, fosfor en kalium (NPK’s) toe te voegen. “Veel boeren in het buitenland weten dat echter niet. Zij voegen alsnog meststoffen toe en daardoor ontstaat overbemesting met nadelige gevolgen voor de gewassen, de bodem en het grondwater.”

Verzilting van de bodem

Van Lier stelt ook dat hergebruik van afvalwater op langere termijn kan leiden tot verzilting van de bodem. Daarom is het verstandig om het gezuiverde afvalwater te vermengen met andere waterbronnen. Als het langere tijd niet regent, adviseert hij het opgehoopte zout eens in de zoveel tijd uit te spoelen. “Een boer die uitsluitend gebruikmaakt van gezuiverd afvalwater zonder te letten op zoutophoping, loopt het risico dat zijn landbouwgrond op de lange termijn niet meer bruikbaar is.

Jules van Lier (TU Delft):
“Afvalwater is heel rijk aan nutriënten, maar veel boeren in het buitenland voegen alsnog meststoffen toe. Daardoor ontstaat overbemesting.”

”Risico’s van chemische desinfectieMet het oog op desinfectie wordt het afvalwater als laatste stap vaak behandeld met chemische producten. Denk bijvoorbeeld aan ozon, waterstofperoxide en chloor. Tijdens zijn presentatie in Malaga vroeg Van Lier speciaal aandacht voor de risico’s van het gebruik van chloor. “Het opgeloste chloor reageert met de organische reststoffen in het gezuiverde afvalwater en vormt persistente, kankerverwekkende gechloreerde koolwaterstoffen. Behandeling van het water met UV, membranen en mogelijk elektrochemische zuiveringsprocessen is veel veiliger.”

 

Gebruik effluent
Voor een online kennissessie over het hergebruik van rwzi-effluent heeft STOWA een ‘praatplaat’ gemaakt.

effluent
Teeltexperiment bij Wageningen Plant Research In Randwijk, waar het effect van onbehandeld en behandeld effluent voor irrigatie wordt onderzocht op de voedselveiligheid van gewassen als ui, peer en aardappel (foto: Bart van der Sluis).

Pilot EffluentFit4food

Daar waar in Zuid-Europa hergebruik van afvalwater in de landbouw op veel plaatsen al gemeengoed is, wordt er in Nederland pas recent onderzoek naar gedaan. Irma Steemers van Wageningen University & Research | Open Teelten is betrokken bij het onderzoeksproject EffluentFit4Food, dat in augustus met een pilot in Zeeland is gestart. “We gaan de gevolgen van het gebruik van afvalwater in verschillende producten goed in kaart brengen. Dat is overigens makkelijker gezegd dan gedaan. We praten over ongeveer duizend stoffen die in het afvalwater voorkomen. Om die stoffen in heel kleine concentraties in groente en fruit te meten is echt een uitdaging.”
Op de rioolwaterzuivering in Ritthem op Walcheren wordt de komende jaren gekeken welke schadelijke stoffen er in het afvalwater zitten en met welke technologie je het water het best kunt zuiveren. Steemers: “In dit onderzoek kijken we naar peren, aardappelen en uien. Waterschap Scheldestromen maakt gebruik van het systeem Microforce van PureBlue. Dat is een combinatie van ozon, UV en biolo­gische zuiveringstechnieken. Op laboratoriumschaal wordt er ook getest met enzymen van de Zweedse firma Pharem.”
“In het onderzoek screenen we nu op ‘alles’ wat een risico zou kunnen vormen. Het gaat met name om medicijnenresten en pathogenen en in mindere mate om gewasbeschermingsproducten. Maar ook PFAS wordt meegenomen”, licht Steemers toe. De resultaten van dit project komen in 2024 beschikbaar. “Ik kan me goed voorstellen dat we op basis van deze resultaten de nationale kaders voor hergebruik zullen bijstellen. We weten nu gewoon nog te weinig. Als je afgaat op onderzoeken uit het buitenland, is extra kennis nodig om de risico’s goed te beheren.”

Onderzoek Israël

Steemers verwijst specifiek naar recent onderzoek uit Israël. Daar is de afgelopen jaren onderzoek gedaan naar medicijnresten en zorgwekkende stoffen in een groot aantal producten die met gezuiverd afvalwater zijn geteeld. “Deze stoffen werden gemeten in irrigatiewater, in de bodem en in planten. In bladgroenten werd een hoge concentratie medicijnresten aangetroffen. De onderzoekers concluderen dat irrigatie met terug­gewonnen afvalwater moet worden beperkt tot gewassen waarbij de opname van medicijnresten minimaal is.”
Uit het onderzoek blijkt ook dat het niveau van de verontreiniging wordt bepaald door de afvalwaterbron, de kwaliteit van waterbehandeling en bodemkenmerken.” Uiteindelijk stellen de onderzoekers dat gezuiverd afvalwater het best kan worden gebruikt voor niet-eetbare gewassen. Steemers: “De resultaten uit het Israëlisch onderzoek kun je niet klakkeloos naar de Nederlandse situatie vertalen. Wij werken met andere gewassen en de samenstelling van de grond en het water is hier heel anders dan in Israël. Om iets over de lokale situatie te kunnen zeggen, moeten we eerst zelf onderzoek doen.”

Irma Steemers
Irma Steemers (WUR | Open Teelten)

Hergebruik afvalwater is niet nieuw

Het opnieuw gebruiken van afvalwater is niet nieuw. “We doen het al zolang we afvalwater zuiveren”, stelde de Spaanse professor Alfonso Exposito tijdens de Water Academies in Malaga. “Effluent dat bovenstrooms wordt geloosd, wordt door boeren benedenstrooms voor irrigatie uit het oppervlaktewater gehaald. Wat dat betreft is er dus niets nieuws onder de zon.”
De Europese verordening minimumeisen voor hergebruik van water wordt in Zuid-Europese landen vooral gezien als een obstakel. Volgens Rafael Mujeriego, voorzitter van de Spaanse vereniging voor duurzaam hergebruik van water Asersa, creëert de nieuwe richtlijn angst en zijn de eisen vooral gericht op preventie. Hij stelt dat de strikte micro­biologische en chemische eisen hergebruik van water lastiger maken. Mujeriego: “Gelukkig is het toevoegen van een extra zuiveringsstap aan afvalwaterzuiveringsinstallaties in de meeste gevallen voldoende.”

Longreads zijn artikelen uit het magazine die wekelijks gedeeld worden.