PREMIUM: Hoogwater Limburg: Impact langdurige extreme neerslag dringt langzaam door

Impact langdurige extreme neerslag
Op verschillende plekken zijn tijdens het hoogwater in juli langs de Maas zandzakken geplaatst. Vaak met inzet van burgers en militairen. (foto: Defensie)

De intensiteit van de neerslag in Zuid-Limburg in juli 2021 was voor Nederland niet bijzonder. Wel de lange duur ervan en het de omvang van het neerslaggebied. Dat heeft iedereen verrast en daar zal Limburg, maar ook de rest van Nederland, zich serieuzer op moeten voorbereiden. Dit blijkt uit de eerste tussenrapportage van de Beleidstafel wateroverlast en hoogwater die door IenW-minister Mark Harbers naar de Tweede Kamer is gestuurd. Het besef dat extreme scenario’s daar deel van uit maken, begint te groeien.

U gaat nu een PREMIUM artikel op WaterForum lezen. Benieuwd wat dat verder inhoudt? U vindt hier onze uitleg: Uitleg WaterForum online PREMIUM artikelen.

De eerste tussentijdse rapportage van de Beleidstafel Hoogwater en Wateroverlast is op 9 maart in de Stuurgroep Water bekrachtigd. Het rapport bevat 25 aanbevelingen voor verbeteringen in het waterbeleid die al op korte termijn ingevoerd zouden kunnen worden. Eind dit jaar wordt het eindrapport verwacht waarin dan ook het Masterplan Limburg van de provincie over de ruimtelijke inrichting kan worden meegenomen. Het eindrapport zal dan ook een analyse bevatten van het functioneren van het watersysteem na de gigantische regenval. Tot zo’n analyse is het volgens de Beleidstafel nog niet gekomen omdat de materie complex is en op onderdelen om een fundamentele andere aanpak vraagt.
De tussenrapportage volgt na de publicatie van drie evaluaties voor het crisesbeheer bij het waterschap en bij de twee Limburgse Veiligheidsregio’s. De evaluatie van Rijkswaterstaat van het beheer van het hoofdwatersysteem wordt begin april verwacht.

Impact

De Beleidstafel is door het ministerie IenW geïnitieerd om te leren van de extreme wateroverlast vorig jaar juli in Limburg. De eerste tussenrapportage gaat vooral in de op risicocommunicatie voor en tijdens het Limburgse hoogwater. Daarmee legt het rapport de verbinding tussen de weersvoorspellingen, de stijgende waterpeilen, de feitelijke overstromingen en de evacuaties. Vanwege de extreme situatie was bij het waterschap en de veiligheidsregio’s onvoldoende duidelijk wat de impact zou gaan worden van de ‘koudeput’ die in een gebied besloeg van 50 bij 50 km waar in 48 uur gemiddeld 175 millimeter neerslag viel. De dagsommen zijn niet uitzonderlijk voor Nederland, zo rapporteert de Beleidstafel. De grootte van het gebied waar het viel, was dat wel.
De Beleidstafel doet een aantal aanbevelingen zodat de Limburgse autoriteiten en de burgers in de toekomst beter voorbereid zijn op de impact van zo’n extreme neerslag. Daarbij gaat het niet alleen om nauwkeurigere voorspellingen van de te verwachten neerslag en waterpeilen, maar ook om de bijhorende gebieden die dan mogelijk onder water komen te staan.

Verrast

De impact van deze enorme neerslag was vooraf onvoldoende bekend bij het crisesbeheer, zo reageert hoogleraar Matthijs Kok van de TU Delft. Hij is verbonden aan het Expertise Netwerk Waterveiligheid (ENW) en was de afgelopen maanden zijdelings bij de Beleidstafel betrokken. “Velen waren verrast door de watersnood. Ook ik. Het was al snel duidelijk dat het zomerrecord op de Maas verbroken zou worden. Maar ik had nooit verwacht dat de afvoer zelfs het winterrecord van 1995 zou overtreffen. Hetzelfde geldt voor Valkenburg. Dat de stad kon overstromen was wel bekend maar zo’n enorme schade had ik niet voorzien”. Het hoogwater heeft volgens Kok duidelijk gemaakt dat we waterschade nooit helemaal kunnen voorkomen. Hij hoopt dat de eindrapportage van de Beleidstafel nader ingaat op de scheidslijn tussen welke schade wel en niet acceptabel is. Dat geldt wat hem betreft vooral voor hotspots zoals Meerssen en Valkenburg.

Erkenning extreme scenario’s

Kok mist nog een focus op de relatie tussen de waterbeheerders en de gemeenten. Vooral waar het gaat om extreme weersituaties en passende maatregelen die waterschade moeten beperken. “De kaarten die laten zien bij welke waterpeilen, welke gebieden onderlopen, bestaan allang. Maar de extreme scenario’s en de mogelijke bijhorende rigoureuze maatregelen zijn al snel in de kast verdwenen. Hierdoor wisten de gemeenten niet goed wat hen te wachten stond en konden ze niet goed inschatten wanneer bepaalde gebieden wel of niet geëvacueerd moesten gaan worden. Uiteindelijk is het allemaal goed afgelopen en is goed gehandeld, maar de frustratie over het ongewisse lijkt bij bewoners te blijven bestaan.” Kok hoopt daarom op meer aandacht voor risicoanalyses van het totale systeem in geval van extreme weersituaties.

Flexibiliteit

“Op enig moment kan het watersysteem niet meer water opvangen”, vervolgt de Delftse hoogleraar, “en het is aan bewoners en gemeenten de schade door overstromingen dan zoveel mogelijk te beperken. Aan de hand van scenario’s kunnen we ons beter op dit soort extreme situaties voorbereiden. Hoe die scenario’s vervolgens in het echt gaan uitpakken, is nooit exact bekend en daarom zal altijd enige flexibiliteit nodig blijven”, aldus Kok.
De 25 aanbevelingen in het eerste advies zijn afgestemd met vertegenwoordigers van verschillende overheden, kennisinstellingen en een wetenschappelijke klankbordgroep. De aanbevelingen gaan onder meer over de verbetering van de hoogwatervoorspellingen, het monitoren van de werkelijke afvoer en het waarschuwen voor ‘flash floods’. Ook gaan de aanbevelingen in op het betrekken van burgers en meer internationale samenwerking met bovenstroomse landen.

Waterbom

De Beleidstafel vraagt ook aandacht voor de gevolgen van zo’n stagnerend zomerse koudeput elders in Nederland. In hoeverre zijn we daarop voorbereid? De Beleidstafel beveelt aan om de uitgangspunten voor de stresstesten te herijken. In 2018 en 2019 hebben gemeenten en waterschappen, als een van de actiepunten uit het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA), samen gekeken naar de gevolgen van een extreme hoosbui. Voor een inschatting van de potentiële wateroverlast, is daarbij gebruik gemaakt van de statistische gegevens van korte en lokale hoosbuien. De Limburgse watersnood maakt duidelijk dat het raadzaam is de stresstesten nog een keer over te doen maar dan voor een langdurige hoosbui. Of zoals de Vlaamse weerman dat noemde: een waterbom.

De tussenrapportage Beleidstafel wateroverlast en hoogwater en de begeleidende brief van IenW-minister Mark Habers aan de Tweede Kamer zijn te downloaden van de IenW-website.

Lees hier eerder nieuws uit 2021 over de extreme neerslag in Limburg