“Ook op grote schaal vormt ijzerrijke smurrie een natuurlijk fosfaatfilter”

Tekst: Annemarie Geleijnse

U heeft als postdoctoraal onderzoeker aan het Departement Aard- en Omgevingswetenschappen van de KU Leuven, in samenwerking met het VITO en het Waterbouwkundig Laboratorium een studie gedaan naar de waterkwaliteit in de Kleine Nete en enkele zijrivieren van de Demer. U vond daar een natuurlijk filtersysteem dat de waterkwaliteit beter maakte dan elders. Hoe ziet dat systeem eruit?
“We hebben een chemische reactie aangetroffen die ervoor zorgt dat de schadelijke stof fosfaat op een natuurlijke manier uit het rivierwater wordt verwijderd. Deze natuurlijke filter ziet eruit als een roestbruine smurrie, en komt tot stand wanneer fosfaat en ijzer zin aanraking komen met zuurstof.”

Hoe werkt dat filteren precies?
“Als de rivier niet te snel stroomt, kan de smurrie naar de bodem zinken. Als het regent en het water wat harder gaat stromen, kan de smurrie opwervelen en stroomafwaarts getransporteerd worden. Wat er gebeurt, is dat fosfaat zich aan die roestrode ijzerrijke smurrie vasthecht. Daardoor zijn de indirecte nadelige effecten van fosfaat veel minder.”

U doelt op zaken als vissterfte en stank?
“Ja inderdaad. De meeste Vlaamse waterlopen en rivieren bevatten te veel fosfaten. Dat fosfaat is voornamelijk afkomstig van lozingen van afvalwater en van bemesting van landbouwgrond. Teveel fosfaat in de zomer leidt tot algenbloei. En die algenbloei op zijn beurt verstikt de waterloop, zorgt voor geurhinder, bevordert de productie van toxische stoffen, hetgeen weer leidt tot vissterfte. De roestbruine smurrie zorgt ervoor dat het fosfaat veel minder kwaad kan, dan wanneer het los rondzwemt. De smurrie filtert het fosfaat tot wel negentig procent uit het water waardoor al deze effecten verminderen.”

De sleutel tot die filterfunctie is ijzer?
“Inderdaad. Het grondwater in de streken waar ik mijn onderzoek deed, bevat veel ijzer. De geografische laag waarin het grondwater zit, is rijk aan glauconiet. Dat is een ijzermineraal dat langzaam oplost in grondwater waardoor er hoge concentraties in voorkomen. Als ijzerrijk grondwater in de rivier stroomt, komt het in contact met zuurstof. Onder die omstandigheden lost het ijzer minder goed op in het water en ontstaat de roestbruine smurrie.” 

Een cadeautje van de bodem dus. Die gelukkige omstandigheid hebben we in delen van Nederland ook?
“Het komt voor in laaglanden, dus ook in Nederland en Noord-Duitsland zijn er plekken met ijzerrijke kwel. Deze chemische reactie was ook wel al gekend. Zo heeft bij jullie in Nederland Bas van der Grift, onderzoeker bij Deltares en de Universiteit van Utrecht, deze reactie in detail bestudeerd.”

Wat voegt u onderzoek daaraan toe?
“Het nieuwe aan deze studie is dat het een enorm gebied beslaat. Wij hebben een gebied onderzocht van alles bij elkaar wel duizend vierkante meter. Dat her en der dat filterproces plaatsvindt was wel al geweten, maar tot op heden was nog nergens vastgesteld dat het op zo’n grote schaal plaatsvindt. ”

Is dat natuurlijke filtermechanisme ook na te bootsen in rivieren en beken waar glauconiet niet van nature voorkomt?
“Dat is een interessante bedenking. Daar heb ik zelf ook wel aan gedacht. Een technologie met ijzeroxides wordt wel gebruikt, maar meestal als end of pipe oplossingen. Dan probeert men na de afvalwaterzuivering het resterende ijzer er uit te halen met ijzeroxides. Of men plaatst die ijzeroxides rond een drainagebuis. Maar echt in de rivier ijzer injecteren, is zover ik weet nog nooit gebeurd. De grootste uitdaging daarbij zou zijn om die smurrie achteraf op te vangen. Want er zijn een heleboel andere mensen, zoals de baggeraars die moeten zorgen dat de grote rivieren bevaarbaar blijven, die er helemaal niet zo blij mee zijn als je opeens een heleboel extra materiaal gaat produceren.’

En echt fris ziet die roestbruine smurrie die op het water drijft er ook niet uit natuurlijk. . . 
“Dat ook niet nee. Terwijl het dus eigenlijk helemaal geen kwaad kan. 

 

Meer over het onderzoek van Stijn Baken leest u hier en hier.