Overstromingsvlakte Buiten Ooij op 28 april 2020 (foto: Remco Versluijs; Kennisnetwerk OBN)

Onderzoekers brachten voor Kennisnetwerk OBN drie gebieden in kaart om overstromingsvlaktes te ontwikkelen. De Gelderse Poort, Beneden-Waal en de IJssel tussen Zutphen en Zwolle en het Zwarte Water in de monding van IJssel en Vecht zijn volgens de onderzoekers kansrijke gebieden om de riviernatuur terug te laten keren. Vooral waterschappen spelen een cruciale rol of deze bijzondere gebieden er komen.

Natte overstromingsvlaktes langs grote rivieren zijn ecologisch zeer waardevol. Hier blijft na een hoogwater nog maanden water achter. Dat zorgt in deze ondiepe wateren in het voorjaar voor een tijdelijke explosie van leven. Zo zijn er binnen korte tijd heel veel algen, watervlooien, mosselkreeftjes en dansmuglarven te vinden. Die zijn de basis van het voedselweb en bieden kansen aan grotere insecten, vissen en amfibieën, die weer vis- en amfibie-etende vogels trekken. Tegen de zomer drogen de vlaktes weer op, maar in de tussentijd hebben ze een bijzondere bijdrage geleverd aan het leven in en langs de rivieren.

Hoogwater snel afgevoerd

Deze natte overstromingsvlaktes komen nu vrijwel nergens in Nederland meer voor. Zo houden dijken het water tegen. Waterschappen voeren het water na een hoogwater zo snel mogelijk af in de uiterwaarden. Hoewel de afgelopen decennia volgens het kennisnetwerk OBN heel veel processen en leefgebieden in het rivierengebied zijn hersteld, vormen de overstromingsvlaktes nog een ‘missing link’ in de riviernatuur.

Ecologisch functioneren

Onderzoekers van Kurstjens Ecologisch adviesbureau, Stichting Bargerveen, Bureau Stroming, RAVON en Sovon voerden voor Kennisnetwerk OBN een literatuurstudie uit. Hierbij keken ze naar het ecologisch functioneren van natte overstromingsvlaktes en de kansen om deze weer te ontwikkelen. Ze brachten onder andere de opbouw van het voedselweb in kaart. Ook keken ze naar de factoren die van belang zijn om het proces in gang te zetten, zoals daglichtlengte en watertemperatuur. Verder bestudeerden ze de kansen die overstromingsgebieden bieden voor verschillende diergroepen. Zo kunnen zowel rivier- als uiterwaardvissen sterk profiteren van overstromingsvlaktes, evenals amfibieën (rugstreeppad, watersalamander) en vogels (watersnip, kwartelkoning, porseleinhoen en roerdomp).

Veldonderzoek

Tijdens het literatuuronderzoek deed zich een unieke kans voor om ook in het veld onderzoek te doen. Staatsbosbeheer sprak na een hoogwater in maart 2020 met waterschap Rivierenland af om de sluis in de Buiten Ooij bij Nijmegen te dichten, waarna een natte overstromingsvlakte achterbleef. De onderzoekers zagen binnen acht weken een sterke ontwikkeling van algen, zoöplankton en watermacrofauna.

Criteria

De onderzoekers komen op basis van de onderzoeken op een aantal criteria waaraan een ecologisch goed functionerende overstromingsvlakte moet voldoen:
• Het moet minimaal acht weken, liefst twaalf weken, onder water staan;
• Er moet een verbinding zijn met permanente wateren en hoogwatervrije delen;
• Er moeten gradiënten zijn;
• De vlakte moeten voldoende groot zijn.

Om kansrijke gebieden voor herstel te vinden, zijn deze criteria vergeleken met de omstandigheden in het veld en het gebruik van verschillende uiterwaarden en hun omgeving. Er komen drie clusters naar voren met hoge potentie voor herstel: de Gelderse Poort, Beneden-Waal en de IJssel tussen Zutphen en Zwolle. Daarnaast is ook het Zwarte Water in de monding van IJssel en Vecht een kansrijk gebied. Het resultaat is een kansenkaart waarop de plekken staan waar de ontwikkeling van overstromingsvlaktes op korte en langere termijn realistisch is.

Rol waterschappen

Vooral waterschappen spelen een cruciale rol of deze gebieden er ook daadwerkelijk gaan komen, stellen de onderzoekers. Het creëren en beheren van een overstromingsvlakte in het groeiseizoen (voorjaar/vroege zomer) vraagt om het open en op strategisch moment weer dicht zetten van sluisjes in de zomerdijken. Dat beheer is vaak een taak van de waterschappen. Hoewel veel uiterwaarden nu grotendeels een natuurfunctie hebben, voeren de waterschappen het water na overstroming toch nog zo snel mogelijk. Het langer vasthouden van water zou dus allereerst kunnen worden toegepast in natuuruiterwaarden (onderdeel van het Natuurnetwerk).

Oude landbouwpraktijk

De zomerkaden en bijbehorende sluisjes hadden primair de functie om te voorkomen dat de oogst tijdens het groeiseizoen overstroomde. Maar als de zomerpolders ’s winters overstroomde, werden de graslanden bemest door het laagje achterblijvende slib met haar mineralen. Maar via de sluisjes werd het water zo snel mogelijk uitgelaten richting de rivier om landbouw mogelijk te maken. Het pleidooi voor overstromingsvlakten is dus deels eigenlijk een oude landbouwpraktijk een nieuwe invulling geven.

Lees hier het rapport