KWR bepleit landelijk rioolwateronderzoek naar drugsgebruik

Het Europese Agentschap voor verdovende middelen – EMCDDA in Lissabon – publiceert vandaag het European Drug Report 2016 met nieuwe resultaten van metingen van cocaïne, amfetamine, ecstasy, methamfetamine en cannabis. Het rioolwateronderzoek wordt geleid door het Europese SCORE netwerk en past binnen een langjarige studie. Resultaten tussen 2011 en 2014 zijn vergeleken met de meest recente gegevens uit 2015.

Monsters RWZI
Gedurende een week in maart vorig jaar zijn monsters genomen in rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s) van 67 Europese steden (en enkele steden op andere continenten) en chemisch geanalyseerd. Hiermee is het drugsgebruik van ruim 35 miljoen mensen in beeld gebracht. Dit is de vijfde en tot nu toe meest uitgebreide studie die het mogelijk maakt van 2011 tot en met 2015 het rioolwater, dat verzameld is volgens een gezamenlijk meetprotocol, in verschillende landen te vergelijken.
Het Nederlandse rioolwateronderzoek werd uitgevoerd door Pim de Voogt (KWR en UvA) en Erik Emke (KWR).

Real-time metingen
Chemische analyse van rioolwater ontwikkelt zich snel tot een discipline die bijna real-time in beeld brengt hoe het gebruik van verdovende (en andere) middelen door inwoners van een stad verloopt. De Voogt noemt deze rioolepidemiologie dan ook een ‘spiegel van de samenleving’. Door bemonstering van het instromende afvalwater (influent) van een RWZI kunnen onderzoekers aan de hand van de concentratie drugs of hun omzettingsproducten die met urine in het afvalwater terechtkomen, berekenen wat de totale ‘vracht’ aan verdovende middelen in een stad is. Vracht is een maat voor het aantal milligram van een verdovend middel dat per dag per 1000 inwoners naar de RWZI wordt aangevoerd.

Landelijk beeld
Met Eindhoven, Utrecht en Amsterdam heeft KWR het drugsgebruik van zo’n 1,5 miljoen Nederlands in kaart gebracht. KWR heeft de ambitie om het drugsgebruik ook in kleinere gemeenten in Nederland, en uiteindelijk zelfs in heel Nederland  te inventarisen. Dan wordt duidelijk of de cijfers voor Amsterdam, Eindhoven en Utrecht representatief zijn voor zowel de verstedelijkte als landelijke gebieden in het land. KWR publiceert daar in de loop van dit jaar meetgegevens over. Annemarie van Wezel, hoogleraar chemische waterkwaliteit en gezondheid bij KWR: “Onze metingen in de steden Amsterdam, Utrecht en Eindhoven, maar ook in een aantal kleine gemeenten zoals Nijkerk, Katwoude (inclusief Volendam) en Enkhuizen, laten zien dat het tot dusver gemeten Nederlands drugsgebruik overal in de Europese top 10 staat. We zien dat weinig gemeenten tot nog toe individueel gebruik hebben gemaakt van deze techniek, en denken dat het meer informatie biedt als gecoördineerd een landsdekkende meting in alle rioolwaterzuiveringsinstallaties wordt uitgevoerd omdat je dan echt duidelijk ruimtelijke trends kan zien. Dan ontstaat een compleet beeld, dat aangevuld met gegevens uit enquêtes, van nut kan zijn in het drugsbeleid. Zwitserland en Finland bijvoorbeeld meten al in een veel groter deel van de gemeenten.” 

Bewezen methode
Volgens het EMCDDA biedt rioolwateronderzoek naar drugsgebruik voordelen boven nationale enquêtes. Er kunnen vaker en sneller metingen worden gedaan met bijbehorende rapportage. Bovendien wordt bijvoorbeeld zichtbaar hoe het patroon van drugsgebruik gedurende een week verloopt. Zo vertonen de meeste steden een piek in gebruik van cocaïne en ecstasy gedurende het weekend en laten cannabis en methamfetamine een meer gelijkmatig patroon gedurende de hele week zien. KWR-onderzoeker Pim de Voogt: “We gebruiken de rioolwatermethode nu al zes jaar routinematig naast andere drugsmonitoringsmethoden. Het rioolwateronderzoek heeft inmiddels bewezen waardevolle extra informatie te genereren over trends in verspreiding en gebruik van drugs. Inmiddels wordt het ook ingezet om psychoactieve middelen (designer drugs) die nieuw op de markt zijn te signaleren en om aan te tonen om welke middelen het gaat.”

Justitiële opsporing
Annemarie van Wezel ziet daarnaast mogelijkheden voor de inzet van de rioolwatermethode voor justitiële doeleinden. “Het komt nu bijvoorbeeld voor dat bij een inval in een drugslaboratorium niks wordt aangetroffen doordat de drugs snel door het toilet zijn gespoeld. Door monsters in het riool voor en na de inval uit te voeren, kun je dat duidelijk aantonen.”

Top 5
Nederland behoort tot de top 5 van Europa in amfetaminegeberuik. Eindhoven scoort het hoogst.

Methemfetanine wordt daarentegen nauwelijks aangetroffen in de Nederlandse riolen. Cocaïne werd onveranderd hoog aangetroffen in Amsterdam en Eindhoven (top 3 in Europa). Utrecht vertoont een langzame afname. Op het gebied van cannabis is Nederland samen met Zwitserland, Spanje en Frankrijk koploper in Europa. Vooral in Amsterdam ligt het cannabisgebruik hoog. Nederland staat helemaal bovenaan in xtc-gebruk binnen Europa. Voor het eerst in vier jaar is geen directe lozing van xtc aangetoond in het rioolwater van Eindhoven.

De resultaten van de afgelopen vijf jaar rioolwateronderzoek (2011-2015) zijn hier te bekijken.