Gemeenten goed voorbereid op waterschapsverkiezingen

Een van de gemeenten waar de gebiedsgrenzen van waterschap en gemeente niet geheel samenvallen, is de Maasstad. Op Rotterdams grondgebied zijn drie waterschappen actief. Rotterdammers stemmen op 18 maart binnen de gebiedsgrenzen van het waterschap waarin zij wonen. Sommige inwoners moeten verder reizen om hun stem uit te brengen, “Het gaat om een beperkt aantal inwoners uit het buitengebied tussen Rotterdam en Delft, behorend bij het hoogheemraadschap van Delfland”, vertelt Yvonne van Velzen, projectleider verkiezingen bij de gemeente Rotterdam. “Zij wonen dichterbij de bureaus die vallen onder Schieland en de Krimpenerwaard, in Rotterdam-Overschie.  De mensen moeten verder reizen, maar hier is nu eenmaal niets aan te doen.” De bewoners hebben in aanvulling op hun stempas een extra brief ontvangen, waarin zij worden geattendeerd op de voor hen mogelijke stemlocaties. 

Stemtent
Rotterdam kent twee uitzonderingen op de regel ‘stemmen in eigen waterschap’: op de stembureaus bij het Centraal Station en de centrale bibliotheek in Rotterdam kan voor alle waterschappen worden gestemd.  Op deze locaties zal extra bemensing  zijn. Van Velzen beschrijft de indeling in de ‘stemtent’ op Rotterdam CS: een tafel met bezetting voor kiezers die hun stem willen uitbrengen op zowel de Provinciale Staten als het Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard, waartoe ook het centrum van Rotterdam behoort. Daarnaast een extra lange tafel voor kiezers die stemmen voor Provinciale Staten en het waterschap Hollandse Delta, en het hoogheemraadschap van Delfland. Stemgerechtigden hoeven zich maar eenmaal te identificeren. Van Velzen verwacht dan ook geen chaotische taferelen op de stembureaus. 

Chaos
Ook de Unie van Waterschappen (UvW) is niet bang voor chaos. De UvW heeft intensief overlegd met de waterschappen over de organisatie van de verkiezingen.  De waterschappen hebben afspraken gemaakt met de gemeenten in hun gebied. Er is een projectgroep in het leven geroepen, die alle (wettelijke) randvoorwaarden heeft geregeld voor deze gecombineerde verkiezingen. Woordvoerder Miranda van der Voort van de UvW betwijfelt berichten, zoals van de Stichting Politiek Akademie dat zich in gemeenten chaotische taferelen gaan afspelen rond de verkiezingen. “Dat er dit jaar op een dag twee landelijke verkiezingen zijn, is voor veel partijen spannend: de provincies die hun verkiezingen delen, de waterschappen die voor het eerst via de stembus verkiezingen hebben en uiteraard ook de gemeenten die staan voor de uitvoering van de twee verkiezingen. Een complexe operatie die logistiek veel vraagt. Gelukkig zijn de gemeenten goed voorbereid.”

Opkomst
De combinatie met de Provinciale Staten (PS) verkiezingen is dit jaar landelijk voor het eerst gelegd om de efficiency en de opkomst en daarmee de democratische legitimiteit van de waterschapsverkiezingen te verhogen. Voor de waterschappen bleef de opkomst vier jaar geleden steken op een magere 22,8 procent. Bij de Statenverkiezingen lag dit percentage in 2011 op 55,9 procent. 
Ook in Rotterdam is de opkomst bij verkiezingen van oudsher laag. Maar Yvonne van Velzen hoopt dat de dubbele verkiezingen het opkomstpercentage voor de waterschapsverkiezingen gaat optrekken, mogelijk naar 30 tot 40 procent. 
Voor voldoende bemensing bij het tellen in de kleine uurtjes van donderdag op vrijdag is gezorgd. Eerst worden de PS-stemmen geteld, daarna die voor het waterschap. Van Velzen: “We hebben het aantal stembureaus afgestemd op het verwachte aantal kiezers. We streefden daarbij naar ongeveer 600 te tellen stembiljetten. Bij Rotterdam CS en de bibliotheek houden we rekening met een dubbel aantal.” 

Aantal stembureaus
Het openen van voldoende stembureaus kan bijdragen aan de opkomst van kiezers. In de media is kritiek geuit op gemeenten, die klaarblijkelijk hebben bezuinigd op het aantal stembureaus. Zo bracht de Brabantse gemeente Alphen-Chaam het aantal stembureaus terug van vijf naar drie, een maatregel die al werd ingevoerd bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen. Er zouden onvoldoende geschikte locaties zijn om te stemmen. Maar volgens gemeenteraadslid Louis van der Kallen (Bergse Sociaal Democraten) uit Bergen op Zoom en eveneens voormalig dagelijks bestuurder bij waterschap Brabantse Delta zou dit gebeurd zijn vanwege de lage, te verwachten opkomst. 

Motorboot
Verschillende gemeenten verzinnen ondertussen manieren om de inwoners de gang naar de stembus makkelijk te maken. Maakt Rotterdam gebruik van stemtenten, in Drimmelen zal een aantal inwoners in een varend stembureau terecht kunnen. De acht (!) bewoners van de Biesbosch én toeristen kunnen 18 maart stemmen in een motorboot, die door het natuurgebied vaart en op verschillende plaatsen aanlegt tussen 7.30 uur en 18.00 uur. Voor zover bekend is het de eerste keer in Nederland dat een gemeente een varend stembureau gebruikt. Op de boot kan gestemd worden voor de Provinciale Staten en het waterschap Rivierenland. Het betreft een service voor de bewoners, en is niet bedoeld voor overige inwoners van de gemeente Drimmelen, die behoren tot waterschap Brabantse Delta. 

Kleurcode
De gecombineerde verkiezingen noopten wel tot extra organisatie in veel gemeenten. Grote steden waren in het voordeel. In Amsterdam en Rotterdam is geput uit ervaring met gemeenteraadsverkiezingen, waarbij inwoners voor zowel de centrale gemeenteraad als de gebieds- of deelgemeenteraad stemmen. Van Velzen: “Het model, waarbij elke verkiezing een eigen kleur krijgt, is landelijk overgenomen. Deze kleurcode wordt doorgevoerd tot en met de enveloppen waar de stembiljetten in worden verzameld.”

Uitzoekwerk
In Rotterdam is de organisatie negen maanden geleden opgestart, met het bepalen van welke inwoner in welk waterschap hoort. Van Velzen: “We hebben adreslijsten bij waterschappen opgevraagd en van een waterschapscode voorzien. De grote rivier door de stad was daarbij een eenvoudige scheidslijn tussen waterschappen, maar op sommige plekken was het wel wat uitzoekwerk. Op de stempas voor de waterschapsverkiezing staat een stembureau in de buurt van het woonadres van de kiezer. De kiezers krijgen ook de kandidatenlijsten thuis met daarop alle stembureaus in Rotterdam, per waterschap gesorteerd. Daarnaast kunnen inwoners op de gemeente website en op de site waterschappen.nl eenvoudig opzoeken in welk waterschap zij wonen. Ook is er aandacht voor de 52.000 stemgerechtigden die niet de Nederlandse nationaliteit hebben: zij mogen wel voor een waterschap stemmen, maar niet voor Provinciale Staten.” Tijdens de verkiezingen is tot slot een telefonische helpdesk ingericht op het stadhuis, waar ook coördinator Van Velzen aanwezig zal zijn. 

Onderzoek 
Gemeenten hebben voor het organiseren van de waterschapsverkiezingen extra kosten gemaakt. Dat kan om hele praktische zaken gaan, zoals de aanschaf van extra stembussen. Afgesproken is dat de waterschappen de meerkosten voor het organiseren van de waterschapsverkiezingen vergoeden aan de gemeenten. Uit onderzoek van het ministerie van Infrastructuur en Milieu, de VNG en de UvW blijkt dat de meerkosten voor het organiseren van de waterschapsverkiezingen uitkomen op 1,83 euro per stemgerechtigde. Landelijk zijn de extra kosten 23,8 miljoen euro. Dit komt door de andere wijze van stemmen: stembusstemmen in plaats van ‘brief-in-brief’ stemmen. De waterschappen betalen dit bedrag via het Rijk aan de gemeenten.

Geen gezeik
Waterschappen hebben zich afgelopen periode op creatieve wijze gekweten van hun taak voor opkomstbevorderende activiteiten.
Dijkgraaf Michiel van Haersma Buma deelde flyers uit tijdens een tramrit met de ‘waterexpress’ van Den Haag naar Delft. Als mascotte nam hij de blauwe waterman mee. 
In de vijver naast het kantoor van Wetterskip Fryslanen drijft een 18 meter lange slogan. Dijkgraaf Hetty Klavers van waterschap Zuiderzeeland gaf het startsein voor de verkiezingscampagne door het verkiezingslogo met een hogedrukspuit aan te brengen op de bestrating voor het Waterschapshuis in Lelystad. Ook plaatste het waterschap wegborden, bezorgt huis-aan-huis een informatiekrant, vertoont spotjes via de regionale omroep en zet volop social media in. Op het kantoor van waterschap Aa en Maas in Den Bosch prijkt zichtbaar vanaf de A2 een gigantisch geveldoek, met de slogan Geen gezeik, ga stemmen’.


Kieskompas
Er is voor elk waterschap een Kieskompas op internet beschikbaar, waarmee kiezers kunnen zien welke partij het beste past bij de eigen opvattingen.  Hier wordt intussen volop gebruik van gemaakt.

Een inhoudelijke analyse over de thema’s in de waterschapsverkiezingen is te lezen in het nieuwste Waterforum magazine nr. 2, 2015.