Column Wim van Vierssen: Mythe!

Een bewust gekozen thema, 20 jaar na de grote Hanshin-Awaji aardbeving die in Kobe enorme schade aanrichtte. Ook daar om samen met Japanse collega’s het Nederlandse innovatiemodel met kennis, kunde en markt als drieluik te bespreken. Ook kijken hoe we in Europees verband weer intensiever met Japan zouden kunnen samenwerken op die drie thema’s. Dat is nogal wat als ik zie hoe geavanceerd de technologie in dat land al is.

Daarbij blijft het moeilijk te doorgronden waar en hoe in het Japanse innovatiesysteem nu precies regie gevoerd wordt en wie waarover besluit. Het samenwerken vanuit Europa met technologiepartners uit landen als Japan, Zuid Korea, Taiwan, Singapore en Hongkong is volgens mij bijna een kansspel als je je niet een beetje informeert over de verschillen in valorisatiemodellen en de samenlevingen in het algemeen.

De Amerikaanse wetenschapper Chalmers Johnson er nog maar eens op nageslagen. Ruwweg gezegd voert hij de aard van de regie op innovatie terug op de verschillen tussen drie typen politieke economieën. De ‘regulatory state’; marktgeoriënteerde economieën waarin een aantal regels de markt structureren. Bedrijvigheid wordt geacht dit spel in welvaart om te zetten. Met de Verenigde Staten als iconisch voorbeeld.

Het enige contrasterende model was lange tijd de Sovjet-achtige ‘guided economy’. Niet democratisch gelegitimeerd, geen private bedrijven en niet effectief in het realiseren van welvaart. In de koude oorlog natuurlijk een geliefde, in het Westen bijna gekoesterde, tegenstelling. Johnson heeft zich jarenlang verdiept in het analyseren van het Japanse innovatiesysteem vanwege het grote naoorlogse economische succes van Japan. 

Dit voorbeeld van het derde ‘developmental state’ model, wordt gekarakteriseerd door onder andere een nauwe verwevenheid tussen politiek, overheid en bedrijfsleven. Met in de top een grote mate van overeenstemming over maatschappelijke doelen en een langjarig commitment aan vooral een groot marktaandeel boven korte termijn winst. Het model lag overigens niet zo lekker bij een aantal Amerikaanse collega’s; verstoord wereldbeeld.
Terug uit Japan staat er een interview in de krant met de aan de Universiteit van Sussex werkende Mariana Mazzucato. In haar boek The Entrepreneurial State uit 2013 haalt ze de mythe van het leiderschap en de voortrekkersrol van het bedrijfsleven in innovatie onderuit en pleit ze met verve voor een ondernemende staat.
Grontmij verkocht, Ballast Nedam weg en Imtech niets meer waard op de beurs en in de problemen. Zomaar wat nieuws. Een Topsector die echt wel wil maar heel veel van het bedrijfsleven verwacht. Europa dat de toekomst ziet in een competitief MKB. Tijd voor systeemreflectie? Oefenen we wel goed in Nederland voor het Grote Internationale Werk? Zoals wielrenner Jan Ullrich ooit antwoordde op de vraag of hij bang was voor de Hel van het Noorden. “Ik ben er niet bang voor. In Oost-Duitsland heb ik op niets anders getraind dan op kasseien. Daar reed ik ‘Parijs-Roubaix’ elke dag.”

Wim van Vierssen

Wim van Vierssen is directeur van KWR Watercycle Research Institute en Rathenau hoogleraar aan de TU Delft. Hij volgt de ontwikkelingen in binnen en buitenland. Hij is lid van de High Level Steering Group van het EIP on Water en nauw betrokken bij het wereldwijde Water Futures and Solutions project van IIASA