Column Wim van Vierssen: De blauwe trui

Het is zo’n 20 jaar geleden dat de Amerikaan Seymour Martin Lipset ons Amerika’s terughoudendheid op het gebied van staatssteun nog weer eens historisch verklaarde als consequentie van het American Exceptionalism. Amerika als exceptioneel voorbeeldland zoals Alexis de Tocqueville dat aan het begin van de 19e eeuw al beschreef. Amerika als hoeder van de vrij wereld en dus ook van het historisch liberalisme waarin in die zelfde jaren negentig in ieder geval in Amerika weinig speelruimte was voor de overheid.

En het is nog maar kortgeleden, 2004, dat Francis Fukuyama in zijn boek State-building veel overheidsbemoeienis buiten het klassieke rijtje van defensie, rechtsorde, eigendomsrecht en volksgezondheid weg zette als activist function, lees overbodige functie van een overheid. Dat deed hij nadat hij al eerder met The end of history and the last man de overwinning van het neoliberalisme voor het Westen had geclaimd na de val van de Muur. Veel Amerikanen hadden daarbij de diepe overtuiging dat een exceptioneel economisch systeem had gewonnen van een ander, verderfelijk systeem. In dat laatste systeem bemoeide de overheid zich eigenlijk met alles; een in alle facetten geleide economie.

In mijn vorige column ben ik ingegaan op een andere weg, die van de developmental state zoals die in het verre oosten in de jaren zestig en zeventig met Japan, Zuid Korea en Taiwan voorop gestalte heeft gekregen. Met de (horizontale) Keiretsus in Japan en de Chaebols in Zuid Korea als machtige publiek-private conglomeraten waarmee in razend tempo, en heel uitgekiend naar later bleek, welvaart werd gecreëerd. Gelegitimeerd in z’n meest ondemocratische aspecten zoals het kortwieken van vakbonden en muilkorven van iedere politieke oppositie door de stelling dat economische ontwikkeling uiteindelijk iedereen ten goede komt.

Tegen het gezegde “het doel heiligt de middelen” wordt inmiddels buiten en soms binnen dat systeem heel anders aangekeken. Sommige van die systeemkenmerken brokkelen dan ook onder die kritiek af, maar zeker niet alle! Wat echter in die politieke en economische ecosystemen lijkt te beklijven is de nauwe verwevenheid van de financiële wereld met die van de andere spelers in die conglomeraten en de  insteek van internationaal marktaandeel boven korte termijn gewin.   

De strategie en organisatie van de Topsector Water in Nederland heeft het doel met kennis economische groei te creëren. Dat blijft mij in de context van bovenstaande bezighouden. We zijn momenteel druk met Innovatieagenda’s en Innovatiecontracten in de Topsector. Tegelijkertijd met het formuleren van een Europese strategie en de samenhang van dat alles. Het woord regie valt vaak.

Die is zeker nodig, maar we moeten echt aan de slag met het uitwerken van ons strategisch samenwerkingsmodel. American Exceptionalism heeft naar blijkt met enorme staatssteun grote projecten, zoals een mannetje op de maan, maar ook Google en Microsoft opgeleverd. Hoezo geen activist function voor de Amerikaanse overheid? Tegelijkertijd heeft het systeem ook een op grote schaal verloederde Amerikaanse maakindustrie veroorzaakt. Europa en daarbinnen Nederland zouden kunnen kiezen voor een andere mix. Ik denk dat het hoog tijd wordt voor een aanscherping van de Topsector strategie. Meer idee, meer informed strategy en focus, focus, focus. En minder vergaderen ook. 

Eerste worden in een klassement dat willen we allemaal wel, maar het is gekend moeilijk. De gele, roze en nu ook weer de rode trui zijn nog even te hoog gegrepen. Misschien een blauwe trui? In Californië is dat de trui voor de meest strijdlustige. We gaan ervoor. Het kan! 

P.S Vrijdag 18 september opent minister van Infrastructuur en Milieu Melanie Schultz het nieuwe gebouw van KWR in Nieuwegein.


Wim van Vierssen is directeur van KWR Watercycle Research Institute en Rathenau hoogleraar aan de TU Delft. Hij volgt de ontwikkelingen in binnen en buitenland. Hij is lid van de High Level Steering Group van het EIP on Water en nauw betrokken bij het wereldwijde Water Futures and Solutions project van IIASA