Column Ties Rijcken: Systeemmaatregelen

Voor een zwakke plek zijn er drie typen oplossingen: dijkversterking, rivierverruiming en bovenlokale systeemmaatregelen. In het rivierengebied (met ongetwijfeld het grootste beslag op het deltafonds) klinken echter geluiden om oplossingstypes aan probleemtypes te koppelen: dijkversterking is er voor de nieuwe normen, piping en het verzakken van dijken, rivierverruiming is er voor de klimaatverandering. Dat is een helder verhaal, en daarmee zijn neuzen dezelfde kant op te krijgen – heel begrijpelijk. Maar waarom is verzakking niet met rivierverruiming te compenseren, of waterstandsstijging met dijkverhoging? 
Van de verschillende oplossingen zijn systeemmaatregelen het spannendst. Ik definieer systeemmaatregelen zo: maatregelen die de verdeling van water over een vertakt systeem beïnvloeden en daarmee bovenlokaal doorwerken: dammen, regelwerken, bypasses en rivierverruimingen bij splitsingspunten. Een systeemmaatregel is spannend omdat een kleine lokale ingreep grote bovenlokale gevolgen kan hebben. De Europoortkering bijvoorbeeld ondervond weinig lokale weerstand door de ligging in een industriegebied, en vrijwaarde tientallen kilometers binnenstedelijke dijken van vervelende dijkverhoging. Welke systeemmaatregelen voorziet het Deltaprogramma (voor overstromingsveiligheid), en welke juist niet? 
Gemalen op de Afsluitdijk zijn een systeemmaatregel, ze beïnvloeden immers waterstanden tot in Kampen. De faalkans van de Maeslantkering moet omlaag. Rivierverruimingen rond de Nieuwe Merwede trekken het Waalwater een beetje naar het zuiden. De spuicapaciteit van de Volkeraksluizen wordt iets groter. Dat is het zo’n beetje. Wat blijft er liggen? Retentie in de oude Rijnstrangen doen we tegen het eind van de eeuw. De enorme systeemmaatregelen van de commissie-Veerman in de Rijnmond zijn gesneuveld. De afvoerverdeling tussen Waal en IJssel blijft ongewijzigd. Waterberging op de Grevelingen gaat niet door. De discussie over afsluiting van de Nieuwe en Oude Maas wordt gesust. Landschapsarchitecten en ontwerpers hebben indrukwekkende systeemingrepen uitgetekend, zoals een open Haringvliet en een bypass onder Werkendam, maar dat was voor de mooie plaatjes. 
Op korte termijn zitten grote systeemmaatregelen er niet in – er zouden te veel onzekerheden zijn, en het politieke klimaat is er niet naar. Maar toch moeten modelleerders en ontwerpers ook na de deltabeslissingen door kunnen gaan met systeemingrepen bedenken en uitwerken. Waarom? Het onderzoeken van systeemingrepen houdt het kennisniveau hoog. Ze vragen om verbetering van de watersysteemmodellen, en excellente modellen leiden tot kostenbesparing in de uitvoering en dwingen internationaal bewondering af. Voorts moet bij vervelende toekomstige dijkversterkingen met de nieuwste inzichten ook onderbouwd worden waarom alternatieve systeemmaatregelen juist niet haalbaar zijn. En vooral kan er nog best eens een effectieve systeemmaatregel boven komen drijven, al helemaal als een ramp of bijna-ramp de kaarten eens mocht schudden. 
Ties Rijcken, onderzoeker TU Delft
Ties Rijcken is onderzoeker aan de Technische Universiteit in Delft. Hij schrijft met enige regelmaat columns op WaterForum, die betrekking hebben op veiligheid. De TU in Delft onderzoekt de mogelijkheden van het Deltaprogramma. De nieuwsbrief van Deltaprogramma Link Delft biedt een overzicht van de verschillende onderwijs- en onderzoeksprojecten.