De presentatie van de Commissievoorstellen door Frans Timmermans, uitvoerend vicevoorzitter voor de Europese Green Deal (midden) en Virginijus Sinkevičius, EU-commissaris voor Milieu, Oceanen en Visserij (rechts).

De Europese Commissie wil strengere regels invoeren voor verontreinigende stoffen in het oppervlakte- en grondwater en voor de behandeling van stedelijk afvalwater. De farmaceutische industrie mag zich opmaken voor producentenverantwoordelijkheid.

Dit artikel is alleen zichtbaar voor PREMIUM abonnees

Schrijf je nu gratis in om toegang te krijgen tot PREMIUM artikelen. Alleen je emailadres is voldoende. Je kunt dan alle PREMIUM artikelen gratis lezen tot 1-1-2023. Het abonnement eindigt dan automatisch. Je zit nergens aan vast. Meer informatie over WaterForum PREMIUM lees je hier.
Wij gebruiken uw emailadres alleen om u toegang te geven tot PREMIUM artikelen

De Commissie stelt lagere toegestane niveaus van verontreinigende stoffen en een betere toepassing van de wetgeving voor (behalve voor water ook voor lucht), zodat de doelstellingen in de strijd tegen verontreiniging vaker daadwerkelijk worden gehaald. Uiteindelijk zou de schadelijke verontreiniging van het milieu uiterlijk in 2050 tot nul moeten zijn teruggedrongen. De Commissievoorstellen beantwoorden bovendien aan specifieke eisen van de Conferentie over de toekomst van Europa.

Systematische controle op virussen

De herziening van de Urban Waste Water Treatment Directive (UWWTD; Richtlijn Behandeling Stedelijk Afvalwater) werd in mei 2021 al aangekondigd; nu is duidelijk wat deze inhoudt. Terugwinning van nutriënten uit afvalwater wordt in de herziene richtlijn verplicht, er komen nieuwe normen voor microverontreinigingen en nieuwe monitoringeisen voor microplastics. Om de gevolgen van zware regenval – die vaker voorkomt als gevolg van de klimaatverandering – beter te beheersen, moeten grotere steden plannen voor geïntegreerd waterbeheer opstellen. En tot slot stelt de Commissie voor om – op basis van de ervaringen met Covid-19 – afvalwater systematisch te controleren op verschillende virussen, zoals CoV-SARS-19 en antimicrobiële resistentie.

Producentenverantwoordelijkheid farmaceutische industrie

Aangezien 92 procent van de toxische microverontreinigingen in het afvalwater in de EU afkomstig is van geneesmiddelen en cosmetica, zal een nieuwe regeling voor uitgebreide producentenverantwoordelijkheid de producenten verplichten de kosten voor het verwijderen van microverontreinigingen te betalen. De verwachting in Brussel is dat dit zal leiden tot meer onderzoek en innovatie op het gebied van gifvrije producten en tot een eerlijkere financiering van de behandeling van afvalwater.

Aan de bron bestrijden

Er komt een verplichting voor alle EU-landen om industriële verontreinigingen bij de bron op te sporen, om de mogelijkheden voor het hergebruik van slib en behandeld afvalwater te vergroten en zo verlies van hulpbronnen te voorkomen. Dankzij de regels voor de terugwinning van fosfor uit slib wil de Commissie het gebruik van slib voor de productie van meststoffen bevorderen, wat de voedselproductie ten goede moet komen.

Kosten en baten

Volgens de berekeningen van de Commissie zullen de veranderingen naar schatting 3,8 procent meer kosten meebrengen (tot 3,8 miljard euro per jaar in 2040). Daar staan baten tegenover van meer dan 6,6 miljard euro per jaar. In elke Europese lidstaat zal de verhouding tussen kosten en baten positief zijn, stelt de Commissie.

Oppervlakte- en grondwater

De lijsten van verontreinigende stoffen die in oppervlakte- en grondwater strenger moeten worden gecontroleerd, moeten worden bijgewerkt, vindt Brussel. Er zullen 25 stoffen met bewezen problematische effecten op de natuur en de menselijke gezondheid aan de lijsten worden toegevoegd. Het gaat onder meer om: PFAS, een reeks pesticiden en afbraakproducten van pesticiden (zoals glyfosaat), bisfenol A (een weekmaker, component van kunststofverpakkingen), een aantal geneesmiddelen die als pijnstiller en ontstekingsremmer worden gebruikt, en antibiotica. De nieuwe regels erkennen de cumulatieve of gecombineerde effecten van mengsels: de aandacht gaat dus niet alleen meer uit naar individuele stoffen. Daarnaast zullen de normen voor 16 verontreinigende stoffen (onder meer zware metalen en industriële chemische stoffen) die al onder de regels vallen, worden bijgewerkt (meestal aangescherpt) en zullen vier verontreinigende stoffen die niet langer een bedreiging voor de hele EU vormen, van de lijst worden verwijderd.

Leren van de Oder

Op basis van de lessen die uit voorvallen zoals de massale vissterfte in de Oder zijn getrokken, stelt de Commissie bovendien voor dat stroomafwaarts gelegen delen van een stroomgebied verplicht moeten worden gewaarschuwd na incidenten. Er zijn ook verbeteringen op het gebied van monitoring en rapportage en het wordt in de toekomst gemakkelijker om de lijst bij te werken en gelijke tred met de wetenschap te houden.

Reacties op de plannen

Vanuit heel Europa is inmiddels gereageerd op de voorstellen van de Europese Commissie. EurEau, de Europese brancheorganisatie van waterbeheerders en drinkwaterbedrijven, ziet positieve punten in de voorstellen, maar spreekt van een ‘lauwe goedkeuring’ van de producentenverantwoordelijkheid. “Het voorstel is behoorlijk ambitieus, aangezien het moedig de resterende uitdagingen op het gebied van milieuvervuiling en volksgezondheid adresseert waarmee we in Europa worden geconfronteerd”, zegt waarnemend EurEau-voorzitter Pär Dalhielm. “We zijn verheugd dat de maatregelen van controle bij de bron en het principe van producentenverantwoordelijkheid zijn opgenomen, waarmee de farmaceutische en cosmetische sector de impact van hun producten op het milieu kunnen verminderen. Maar deze bepalingen moeten wel tanden krijgen, want zonder effectieve regelingen voor die producentenverantwoordelijkheid zal er geen financiering zijn voor extra zuiveringsstappen.”

‘Universeel principe’

De Nederlandse Unie van Waterschappen leest in de Brusselse plannen dat voor alle grote rwzi’s een aanvullende zuivering van medicijnresten verplicht wordt gesteld. Sander Mager, bestuurslid van de Unie: “Het verwijderen van medicijnresten uit rioolwater draagt bij aan een betere waterkwaliteit en is goed voor de natuur en onze gezondheid. Als waterschappen juichen wij het voorstel van de producentenverantwoordelijkheid toe. Want hiermee worden de verantwoordelijkheid en kosten voor het voorkómen van milieuschade neergelegd bij de producent van stoffen. Wat ons betreft een universeel principe dat voor alle stoffen moet gelden.”

Stoffenlijsten ook in andere regelgeving

De Nederlandse drinkwaterbedrijven, verenigd in Vewin, steunen de voorstellen van de Europese Commissie om de lijst van verontreinigende stoffen uit te breiden met 25 stoffen, waaronder nieuwe medicijnresten (hormoonverstoorders, pijnstillers en antibiotica), pesticiden en een selectie van PFAS stoffen. Dat draagt volgens Vewin immers extra bij aan de bescherming van de bronnen voor drinkwater. Tegelijkertijd bepleit Vewin dat deze stoffenlijsten doorwerken in andere Europese wetgeving, zoals de Richtlijn Industriële Emissies, de Richtlijn Stedelijk afvalwater, de toelating van stoffen op de Europese markt (REACH) en toelating en toepassing van bestrijdingsmiddelen. In het algemeen blijft Vewin pleiten voor een Europees totaalverbod voor het gebruik van PFAS.

‘Toegang tot medicijnen in gevaar’

Vanuit de farmaceutische industrie komt, niet verrassend, een geheel andere reactie. “Het voorstel van de Commissie zal uiteindelijk de toegang van patiënten tot medicijnen in gevaar brengen”, stelt de EFPIA (European Federation of Pharmaceutical Industries and Associations). “Algemene heffingen op geneesmiddelen op basis van wat patiënten uitscheiden, zijn ongekend, onevenredig, oneerlijk en ineffectief. Deze maatregel zal zeer nadelig zijn voor de samenleving, als door toenemende lasten voor bedrijven veel essentiële medicijnen niet meer levensvatbaar zijn en er tekorten ontstaan”, dreigt de organisatie in een officiële reactie. Zij vindt dat geneesmiddelen voor menselijk gebruik moeten worden vrijgesteld van het Commissievoorstel, in het licht van hun essentiële rol in de volksgezondheid.

Discriminatie

Geneesmiddelen vormen volgens de EFPIA bovendien slechts een klein deel van de stoffen die een verbeterde afvalwaterzuivering zou kunnen verwijderen. “Uitgebreide producentenverantwoordelijkheid zou dus een discriminerend model creëren, waarin de farmaceutische sector verbeteringen van de afvalwaterzuivering financiert die microverontreinigingen uit andere bronnen zouden verwijderen. Die andere bronnen zorgen voor de meeste waterverontreinigingen.”

Volgende stappen

De voorstellen van de Commissie zullen nu door het Europees Parlement en de Raad worden behandeld. Zodra ze zijn goedgekeurd, treden ze geleidelijk in werking met verschillende streefcijfers voor 2030, 2040 en 2050. Zo hebben het bedrijfsleven en de autoriteiten voldoende tijd om zich waar nodig aan te passen en investeringen te doen, benadrukt Brussel.