Het grondwater in de bollenstreek kent een hoog fosfaatgehalte, dat vooral stamt uit het verleden, toen de meststof veelvuldig werd toegepast (foto: Creative Commons).

Aquaminerals heeft deze maand voor de eerste keer ijzerzand geleverd voor de verwijdering van fosfaat uit het grondwater in de bollenstreek. Dit met ijzer omhulde zand en grind is een restproduct van de drinkwaterproductie en heeft de eigenschap dat het fosfaat aan zich kan binden. Er is sprake van een rendement van circa 90 procent.

Het grondwater in de bollenstreek kent een hoog fosfaatgehalte, dat vooral stamt uit het verleden, toen de meststof veelvuldig werd toegepast. Via het bodemwater spoelt dit fosfaat uit naar het oppervlaktewater, waardoor de normen uit de Kaderrichtlijn Water regelmatig worden overschreden. Het teveel aan fosfaat leidt tot eutrofiëring van het oppervlaktewater, met onder meer de vorming van blauwalg tot gevolg.

Drainagesysteem: probleem én oplossing
Bij de teelt van bloembollen is een constante en relatief ondiepe grondwaterstand vereist en daarom hebben vrijwel alle percelen een drainagesysteem om de grondwaterstand op het juiste peil te houden. Het drainagewater zorgt voor een relatief groot deel van de fosfaatbelasting van het oppervlaktewater. Maar hetzelfde drainagesysteem kan nu ook gebruikt worden om de fosfaatbelasting terug te dringen. Sinds 2010 heeft Wageningen University & Research (WUR) namelijk uitgebreid onderzoek gedaan naar het inzetten van ijzerzand rondom de drains. Dit ijzerzand heeft de eigenschap dat het fosfaat aan zich bindt. Door in plaats van het gebruikelijke drainagezand voortaan ijzerzand te gebruiken, wordt het fosfaatrijke water vanzelf over het ijzerzand gevoerd. Het fosfaat bindt zich aan het ijzer en komt dus niet in het oppervlaktewater terecht. Volgens het WUR-onderzoek kan op deze manier de fosfaatvracht naar het oppervlaktewater met ruim 90 procent worden verminderd.

Na vijftien jaar verzadigd
Naar verwachting is na zo’n vijftien jaar het ijzerzand verzadigd met fosfaat. Volgens Aquaminerals komt dat ongeveer overeen met de levensduur van de drains. Het exacte moment is uiteraard afhankelijk van de hoeveelheid ijzerzand die wordt toegepast en de fosfaatconcentratie in het water. Als het moment van vervanging van de drains is aangebroken, moet worden bepaald wat met het verzadigde ijzerzand wordt gedaan. “Er zijn dan diverse opties en één daarvan is het zand gewoon laten liggen”, zegt Ronny Theune, commercieel operationeel manager van Aquaminerals. “Het fosfaat is dan immers aan het zand gebonden en spoelt niet meer uit naar het oppervlaktewater. Overigens kan het verzadigde ijzerzand ook worden verwijderd en gebruikt als bouwstof. Maar er is een grote kans dat over vijftien jaar de techniek zover gevorderd is dat het fosfaat uit het zand kan worden teruggewonnen. De ontwikkelingen op het gebied van fosfaatterugwinning uit vliegas zijn bijvoorbeeld zeer hoopgevend.”

IJzerzand is een restproduct van de drinkwaterbereiding
Zo’n zestig procent van het Nederlandse drinkwater wordt geproduceerd uit grondwater. Voor menselijke consumptie moet het ruwe water worden ontijzerd, omdat ijzer een bruine kleur en een onaangename smaak aan het water geeft. Daartoe wordt het ruwe water over filters geleid met grof zand. Het ijzer hecht zich aan het oppervlak van de zandkorrels en wordt geoxideerd, waardoor een laagje ijzeroxide om de zandkorrels ontstaat: ijzerzand. De verzadigde waterdoorlatendheid van ijzerzand is veel hoger dan van de verschillende Nederlandse grondsoorten, waardoor het zeer geschikt is als alternatief voor drainagezand.

Subsidie voor vijf bedrijven
Vanwege de aanlegkosten van een drainagesysteem (of de vervanging ervan) en door het ontbreken van voldoende praktijkvoorbeelden, waren de agrariërs in de bollenstreek nogal huiverig om over te stappen op ijzerzand. Daarom is de subsidie die de Koninklijke Algemene Vereniging voor Bloembollencultuur (KAVB) heeft gekregen voor vijf bedrijven in het Zuid-Hollandse deel van het Hoogheemraadschap van Rijnland, meer dan welkom. Er moet namelijk vrij fors geïnvesteerd worden door de bollentelers. Oude drains die nog in het perceel aanwezig zijn, moeten worden verwijderd of uit gebruik genomen en er moeten maatregelen worden getroffen om het oppervlakkig afstromen van water via greppels en het maaiveld zoveel mogelijk te beperken.

Aanmelden mogelijk tot 1 oktober
JUB Holland was deze maand de eerste bloembollenkwekerij in de bollenstreek die een perceel liet inrichten met ijzerzand. Het betreft een perceel van 3,5 hectare in de Hogeveense Polder in Noordwijkerhout. In augustus zal nog 3,5 hectare worden ingericht met ijzerzand. De KAVB hoopt dat meer bollentelers zullen volgen. Aanmelden voor de subsidieregeling is nog mogelijk tot 1 oktober 2018. Agrarisch adviesbureau Delphy begeleidt de installatie van de voorzieningen. De subsidie bedraagt honderd procent van de kosten van de installatie en van het advies.

Behalve Aquaminerals en Delphy zijn bij dit project betrokken: Alterra, Hoogheemraadschap van Rijnland, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, Deltares, Arcadis en Van der Geest Grond- en Drainagewerk.