“Amerikaanse autoriteiten reageerden mogelijk overtrokken op blauwalgen”

Begin augustus werden de inwoners van Toledo opgeschrikt door de melding dat ze geen water uit de kraan meer mochten gebruiken. De autoriteiten raadden af om water te drinken, maar ook douchen, afwassen en tandenpoetsen leek hen niet verstandig. De gouverneur van de staat Ohio riep zelfs de noodtoestand uit, zodat de Nationale Garde water kon rondbrengen in de stad. Bewoners stonden in lange rijen voor de winkels om water te krijgen dat in korte tijd was uitverkocht. 
Aanleiding voor de waarschuwing was het feit dat er bij routinemetingen in een drinkwaterzuiveringsinstallatie gifstoffen (microcystine) in het drinkwater bleken te zitten die afkomstig zijn uit cyanobacteriën, in de volksmond ook wel blauwalgen genoemd. 
Nuancering
In de nieuwsberichten werden de concentraties als ‘gevaarlijk hoog’ bestempeld, maar volgens KWR-onderzoeker Edwin Kardinaal is enige nuancering op zijn plaats. “Navraag in ons netwerk leert dat de microcystine-concentratie in drinkwater 1,6 ug/L was, net boven de voorlopige richtlijnwaarde (1ug/L) van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO. De richtlijn gaat uit van levenslange blootstelling aan dergelijke concentraties, waardoor leverschade kan optreden. Maar een overschrijding van de richtlijn betekent niet automatisch dat het water niet meer geschikt is voor consumptie en andere doeleinden. Daarvoor moet de concentratie vele malen hoger liggen”, aldus Kardinaal.
Bovendien stelt de WHO dat een beoordeling van de situatie gemaakt moet worden waarin de mate en duur van de overschrijding in ogenschouw genomen moeten worden. Daarbij moeten ook mogelijke acties om de concentratie of blootstelling te verlagen worden meegewogen. 
Overtrokken
Kardinaal: “Op basis van de beschikbare informatie lijkt de reactie van de Amerikaanse autoriteiten overtrokken. De nadelen die kleven aan een waarschuwing om drinkwater niet te gebruiken voor drinken, voedselbereiding en persoonlijke hygiëne wegen niet op tegen de zeer lichte en kortdurende overschrijding van de WHO-richtlijn. Wat Toledo opnieuw benadrukt is dat het afwegen van een adequate bescherming van de volksgezondheid verder gaat dan kijken naar de getalsmatige overschrijding van een normwaarde. Hoewel ook in Nederland de publieksperceptie een rol zal spelen bij het geven van waarschuwingen zouden wij bij een dergelijk incident en een dergelijke concentratie terughoudender reageren.” 
Blauwalgen
De toxines zijn afkomstig van blauwalgen die in het Eriemeer groeien. De stad Toledo haalt haar drinkwater uit dat meer, maar doordat er ook veel voedingsstoffen aanwezig zijn, tieren de algen er welig. Ook de lage turbulentie en de watertemperatuur is momenteel gunstig voor de groei van blauwalgen. De gifstoffen uit de blauwalgen kunnen in hoge concentraties onder meer zorgen voor misselijkheid, overgeven, hoofdpijn of duizelingen. Blootstelling aan de algen zelf kan eveneens huidirritatie veroorzaken. 
Nederland
Ook in Nederland komen in deze periode van het jaar regelmatig blauwalgen voor. Toch is het volgens Kardinaal vrijwel onmogelijk dat er in ons land vergelijkbare problemen als in Ohio ontstaan. “Wij zijn in Nederland beter voorbereid en nuchter. De watersector kent de blauwalgenproblematiek al lang en volgt de ontwikkeling in hun bronnen. In de rivieren treedt een bloei zeer zelden op. In het IJsselmeer komt blauwalgenbloei wel voor, maar daar nemen waterbeheerders tijdig de juiste maatregelen.”
“Bovendien is de Nederlandse manier van drinkwater zuiveren niet te vergelijken met die van Ohio”, aldus Henk Ketelaars van Evides Waterbedrijf.  “Het drinkwater komt niet direct uit meren en rivieren, maar uit spaarbekkens of opslag van water in de bodem. Die werken als buffer en in de bekkens wordt met beluchting actief de algengroei belemmerd en wordt bloei en vorming van drijf- of zweeflagen van blauwalgen voorkomen. Via bodempassage worden blauwalgen en hun toxines zeer effectief verwijderd.”
Uitgebreider
De buffers betekenen ook dat waterbeheerders de inname van water uit de rivieren en het IJsselmeer tijdelijk kunnen stoppen als zich er een verontreiniging voordoet. Bovendien bemonsteren zij deze bronnen intensief op het vóórkomen van blauwalgen. Kardinaal en zijn collega’s wijzen er verder op dat de zuivering van oppervlaktewater in Nederland veel uitgebreider is in vergelijking met Ohio. “Wij gaan uit van het ‘multiple-barrière-principe’. Elke zuivering heeft meerdere barrières, waaronder actiefkoolfiltratie, tegen toxines van blauwalgen. De Nederlandse drinkwatervoorziening heeft dus veel meer mogelijkheden om te voorkomen dat blauwalgentoxines uit de bron in het drinkwater terecht komen.”
Snelle detectie
Bij Evides Waterbedrijf volgt men de algenbiomassa en algengroepensamenstelling  van het water dat het spaarbekkensysteem verlaat. Dat is een continu proces waarbij het bedrijf gebruik maakt van een online algenmonitor. Zo kan Evides Waterbedrijf tijdig actie ondernemen in het geval van overmatige (blauw)algenbloei. 
Ook waterschappen maken steeds meer gebruik van snelle opsporingsmethoden van blauwalgen. Een voorbeeld daarvan is het gebruik van de WISP van het bedrijf BlueLeg Monitor uit Friesland. Het apparaat is in staat om onder meer de actuele concentratie chlorofyl-a te meten. De WISP ziet er uit als een soort ‘lasergun’ waarmee de kwaliteit van oppervlaktewater simpel en effectief kan worden gemeten. 
DNA-techniek
Bij KWR heeft men een DNA-techniek ontwikkeld voor de snelle detectie van potentieel toxische blauwalgen om blauwalgen nog sneller op te sporen. De q-PCR techniek herkent het DNA-fragment van een aantal blauwalgengenera, waardoor binnen vier uur duidelijk is of er potentieel giftige blauwalgen aanwezig zijn. De testmethode is de afgelopen jaren in opdracht van Rijkswaterstaat uitvoerig getest en levert volgens Kardinaal ‘snelle en robuuste’ resultaten op in vergelijking met andere technieken.
Waterbeheerders hebben inmiddels een scala aan middelen ter beschikking
om de groei van blauwalgen te voorkomen. Kardinaal benadrukt dat de oplossingen
wel afhankelijk zijn van het watersysteem. “In een stadsvijver met stilstaand
water kan bestrijding door de inzet van waterstofperoxide effectief zijn. De Universiteit
van Amsterdam en Arcadis hebben daar uitvoerig onderzoek naar gedaan. Beluchting,
zoals die plaatsvindt in de spaarbekkens voor de drinkwaterproductie, is alleen
effectief  bij diepe watersystemen.”
Er mogen dan verschillende technieken beschikbaar zijn, maar wie de kranten
leest, ziet dat de blauwalgen ieder jaar weer in Nederland opduiken. Volgens
Kardinaal vergt het grote investeringen om er écht van af te raken, maar wegen
de kosten vaak niet op tegen de baten. “Waterbeheerders nemen het onderwerp
serieus, maar de prioriteit is niet altijd hoog in relatie tot de andere taken
waar waterbeheeders voor staan. Want blauwalgen zorgen weliswaar voor de nodige
overlast, maar  bestrijding is lastig,
kost geld en het ontraden van zwemmen is effectief in het voorkomen van
blootstelling.”