Archeologen vragen dringend aandacht voor erfgoed in en nabij water
|
 |
Aandacht voor archeologie loont. Vlaardingen wist een prachtige kano uit de Bronstijd naar boven te halen die goed bewaard was gebleven onder de grondwaterspiegel. Van een dergelijke vondst dromen veel archeologen en waterbeheerders, maar ook kleinere vondsten zijn de moeite waard. "Er valt voor nog een wereld te winnen in de aandacht voor cultuurhistorisch erfgoed en aardkundige waarden bij werkzaamheden in de waterbodem. Neem dus in elk geval iets over archeologiebeleid op in je werkprocessen", adviseert Esther Wieringa, programmasecretaris van de SIKB (Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer). "Bovendien kan er voor een waterbeheerder negatieve publiciteit komen als tijdens werkzaamheden bijzondere vondsten of vindplaatsen opduiken die beschadigd raken: bijvoorbeeld een middeleeuwse molen, zoals recent in Brabant. Onnodig, aangezien "het bekend was dat de molen daar lag."
Sonartechnologie
Bij Waternet is het archeologisch onderzoek formeel opgenomen in de werkprocedures. Dit leverde in elk geval al aardige vondsten op. Fred de Haan, projectleider voorbereiding van de sanering van de Vecht: "Met sonartechnologie hebben we gezocht naar rommel of andere objecten op de waterbodem die problemen zouden kunnen geven bij de uitvoering van de baggerwerkzaamheden. Tegelijk kon ook de rivier gecontroleerd worden op eventueel historisch erfgoed. Die kans was aanwezig, aangezien de sanering ook diepere delen betrof die nog nooit eerder gebaggerd waren."
Oude sluisjes
Twee scheepswrakjes werden gevonden en onder archeologische begeleiding is vervolgens gedoken naar de restanten. Maar deze bleken niet de moeite waard. Daarnaast werden restanten van twee eeuwenoude sluisjes gevonden: een daarvan betrof een in 1570 gebouwde eikenhouten sluis - de tekeningen bevinden zich nog in Utrechtse archieven. De sluis werd in rampjaar 1672 uit frustratie opgeblazen door de Fransen, die waren tegengehouden bij de Amsterdamse Waterlinie. Een eikenhouten vloerbalk is opgetakeld, en na inspectie weer teruggelegd. De resten van de sluisjes werden met plastic afgedekt onder water. De archeologische onderzoeken verliepen in een goede samenwerking met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE): "Een leuke ervaring. Bovendien heb ik zelf ook veel interesse in oude constructies", vertelt De Haan. Hij vindt het logisch dat er aandacht is voor het historisch erfgoed onder water, "zoals er ook aandacht is voor flora en fauna en milieu".
Explosieven
Zowel regulier beheer en onderhoud, maar ook grootschalige herinrichtingsplannen kunnen invloed hebben op de archeologische situatie van de wateromgeving. Een bijzonder gevaar vormt het verlagen van oppervlaktewaterpeilen, waardoor grondwaterstanden ook verlaagd worden. Door een wisselend waterpeil kunnen houten objecten of ander organisch erfgoed dat in contact met zuurstof komt, in korte tijd vergaan - vergelijkbaar met de problemen rond paalrot. Tot slot is er ook gevaar voor de gravers zelf, niet ontplofte explosieven uit oorlogstijd kunnen voor zeer onaangename verrassingen zorgen. "In al deze gevallen is het goed om vooraf rekening te houden met archeologie."
Bron van rituelen
Er is al een langere traditie van archeologisch onderzoek in landbodems, bijvoorbeeld bij sanering of nieuwbouw, in tegenstelling tot de wateromgeving. Maar het is wel degelijk mogelijk om waardevol historisch erfgoed te bewaren. Gebruikelijk gestandaardiseerd archeologisch onderzoek door het graven van verticale sleuven (proefsleuvenonderzoek) is in waterbodems niet mogelijk. Bovendien gaat het vaak om kleinere ingesloten locaties: geen omvangrijke nederzettingen, maar bijvoorbeeld de resten van een brug, schip of bijzondere metalen voorwerpen "Water heeft altijd al een bijzondere aantrekkingskracht gehad op mensen en vormde vaak een bron voor rituelen", zegt Esther Wieringa, ook archeoloog.
Kwaliteitsnorm
De SIKB adviseert daarom een eerst een goed bureauonderzoek uit te voeren. Veelal hebben gemeenten al een archeologische 'verwachtingskaart'. "Door vooraf de juiste bronnen te raadplegen, is al heel veel te achterhalen." Op basis van de verwachting kan beter besloten worden wat de beste vorm van onderzoek: veldonderzoek of onderzoek vanaf het wateroppervlak. "Bij waterbodems is dat vaak begeleiding door een archeoloog of onderzoek onder water met sonar. In de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie Waterbodem (de KNA) staan alle eisen voor het uitvoeren van archeologisch onderzoek vermeld."
Congres
Archeologische monumenten zijn overal in de Nederlandse wateren en nabij de kust en waterlopen te vinden. Meestal zijn die in nattere landbodems van West-Nederland beter bewaard gebleven. In de Brabantse zandgronden is er veel te vinden rondom oude beekdalen of onder het wateroppervlak van rivieren en beken. De SIKB maakte vorig jaar in opdracht van de Unie van Waterschappen en Rijkswaterstaat een online handreiking voor archeologie, cultuurhistorie en aardkundige waarden voor waterbeheerders, die gratis is te downloaden. Ook worden cursussen verzorgd. Op 22 september a.s. vindt het jaarcongres van SIKB plaats in Den Bosch, deelname is gratis. Eveneens wordt dan de "SIK-Beker" uitgereikt aan de meest succesvolle 'grenzenverlegger' binnen (water)bodembeheer en archeologie.
Tijdens het congres zijn ook er interessante bijdrages op watergebied, bijvoorbeeld een lezing die het dilemma van de waterarcheoloog verwoordt, "Graven, roeren of op afstand bestuderen", maar is er ook aandacht voor de vondsten in het Markermeer en de hierboven genoemde vondsten van explosieven.
Wet
De waterbeheerder heeft als het gaat om archeologie te maken met de gemeente, de provincie dan wel de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE). De waterbeheerder is in het kader van de Monumentenwet altijd 'initiatiefnemer' en nooit bevoegd gezag. Met welke partij de waterbeheer te maken krijgt, is afhankelijk van de omvang of de al dan niet aanwezige monumentenstatus van de locatie. Altijd geldt het 'verstoorder betaalt' principe. Terwijl voor bepaalde waterbeheerplannen geen mer-plicht geldt - regulier beheer en onderhoud, het vaststellen van peilbesluiten, het opstellen van gebiedsvisies en waterbeheerplannen - kunnen deze wel invloed hebben op archeologie. "Denk hierbij bijvoorbeeld aan het verlagen van oppervlaktewaterpeilen, waardoor grondwaterstanden ook verlaagd worden of graafwerkzaamheden bij regulier onderhoud. In deze gevallen is het goed als de waterbeheerder toch rekening houdt met archeologie. Overigens is vastgelegd in de Waterschapswet dat bij het opstellen van peilbesluiten een integrale functie-afweging moet plaatsvinden. Hoewel archeologie hierbij niet expliciet genoemd is, moet een waterbeheerder hier dus wel degelijk rekening mee houden", stelt de Handreiking Archeologie voor waterbeheerders.
Handreiking archeologie voor water(bodem)beheer via http://handarch.cerium.nl
(WaterForum Online, 8 september 2011)
|
