Maker Bosatlas Water: ‘Het is de kunst van het weglaten’
|
 |
In honderden kaarten en tientallen infographics geeft een speciale uitgave van de Bosatlas een fraai beeld van Nederland als waterland. De atlas, die deze week is verschenen, richt zich niet alleen op de delta met zijn rivieren en dijken, maar toont ook omgekeerde osmose-installaties, MBR-zuiveringen, rioleringstelsels en energieterugwinning uit afvalwater. Bijzonder is dat de atlas niet alleen historische maar ook mogelijke toekomstige ontwikkelingen in kaart brengt. Volgens samensteller Henk Leenaers zorgen sommige kaarten voor echte 'eyeopeners'. "Als je de woningbouwplannen in kaart brengt, zie je pas goed hoeveel er gebouwd gaat worden in kwetsbare gebieden voor overstromingen."
De 'Bosatlas van Nederland Waterland', die sinds 1 november in de boekhandel ligt, richt zich op het hele waterspectrum. De Bosatlas zal in een eerste oplage van 20.000 exemplaren verschijnen en volgend jaar komt er een educatieve uitgave van 14.000 exemplaren voor het onderwijs. De makers hebben nadrukkelijk geprobeerd een evenwicht te vinden tussen de deltaonderwerpen, het waterbeheer en de watertechnologie. "Bij een wateratlas denkt men al snel aan rivieren en de Deltawerken", vertelt samensteller Henk Leenaers. "Maar ons doel was juist ook die andere aspecten van het water te belichten, zoals de watercyclus of zuiveringsinstallaties."
Bosatlas in verschillende uitgaven
In Nederland is de Bosatlas veruit de bekendste atlas, die met name in het middelbaar onderwijs door generaties scholieren is geraadpleegd. De eerste uitgave stamt uit 1877, onder redactie van schoolmeester Bos, die sindsdien als naamgever geldt. In de loop der jaren zijn er naast de Grote Bosatlas allerlei uitgaven verschenen, zoals de Kleine Bosatlas (tegenwoordig Basis Bosatlas) en de Wereld Bosatlas. Recent is uitgever Noordhoff ook met thematische uitgaven begonnen, zoals de Bosatlas van Ondergronds Nederland, die eveneens door fysisch-geograaf Leenaers is samengesteld.
Nieuwe aandacht voor water
Leenaers realiseerde zich ruim een jaar geleden dat water zich uitstekend zou lenen voor een speciale atlasvariant. "De Nederlandse historie en identiteit is zo sterk verbonden met het water." De tijd was er ook rijp voor, zeker na het verschijnen van het Deltarapport van de commissie-Veerman. "De aandacht voor het water herleeft. Dat valt ook terug te zien in bijvoorbeeld aan het Dutch Delta Design-programma (DDD) in 2012, waarin Nederland in de wereld zijn reputatie als waterland wil bevestigen." Niet voor niets zijn er ook plannen om in 2012, vlak voor DDD, met een internationale uitgave van de atlas te komen. "We denken daar dan ook nog aan een extra hoofdstuk, waarin we de wateractiviteiten van Nederland in de wereld wat meer belichten. Denk bijvoorbeeld aan de dijken in New Orleans of de samenwerking met andere delta's in de wereld. Maar daarover zijn we nog aan het brainstormen."
Alleen mogelijk met inbreng van sector
De atlas is binnen een jaar tot stand gekomen, met medewerking van ruim veertig instanties en bedrijven in de watersector. "Dat is echt razendsnel", beaamt Leenaers. "En dat voor een sector die bekend staat om zijn versnippering." Zonder bijdrage van de sector zou volgens Leenaers zo'n atlas niet haalbaar zijn. Na een startbijeenkomst is een voorlopige inhoudsopgave gemaakt en daarna is met de verschillende deelnemers de invulling besproken. KNMI deed bijvoorbeeld het klimaat, KWR pakte het thema gezondheid. "Er bleek ontzettend veel materiaal binnen handbereik te zijn."
Kaarten leveren verrassingen op
Ook zijn er hele nieuwe kaarten gemaakt, die vaak verrassingen opleverden. Zo heeft het Planbureau voor de Leefomgeving na het rumoer over fouten in het IPCC-klimaatrapport een gecorrigeerd overzicht gemaakt van de delen van Nederland die kwetsbaar zijn voor overstroming door de mogelijke klimaatverandering. Vervolgens is dat beeld gecombineerd met de CBS-gegevens over nieuw geplande woningbouw. Met opvallend resultaat: in de bouwplannen blijkt men zich weinig van mogelijke klimaatveranderingen aan te trekken. "Er is heel veel nieuwbouw gepland in overstromingsgevoelige gebieden."
Tien hectare verhard oppervlak per dag
Minstens zo opmerkelijk is de kaart waarin de toename van het verhard oppervlak in de tijd is afgezet. "We hebben dat een paar keer laten narekenen, maar elke dag komt er door nieuwbouw van woningen en bedrijfsterreinen tien hectare aan daken, straten en verharding bij in Nederland. Dat zijn een paar voetbalvelden per dag. Dat heeft enorme implicaties voor het afvoeren van het water en het voorkomen van wateroverlast in de toekomst."
Kunst van het weglaten
Juist die heldere verbanden vormen volgens Leenaers de kracht van de atlas. "Kaarten bieden overzicht, ze geven in een oogopslag veel informatie en patronen weer. In een geschreven tekst zijn die patronen vaak moeilijker weer te geven, op een kaart kan je die zien." Het is volgens hem ook typerend voor de Bosatlas. "De kaarten lijken wel leeg. Kaarten maken is ook de kunst van het weglaten, waardoor de hoofdpatronen naar voren komen. Breng de informatie terug tot de essentie." Daarnaast bevat het boek ook veel infographics. "Daarin kunnen we bijvoorbeeld met processchema's de drinkwaterbereiding in beeld brengen en zaken als omgekeerde osmose en MBR belichten."
2 kaarten uit de nieuwe bosatlas:
Overstromingsgebieden in laag Nederland
Watercyclus
(WaterForum, 3 november 2010)
|
